Artysta witrażysta: rzemiosło, szkolenie, wynagrodzenie
Artysta witrażysta (w KZiS figuruje jako „witrażownik”) projektuje i wykonuje okna, drzwi, lampy oraz panele z kolorowego szkła łączonego za pomocą ołowianych ramek lub folii miedzianej, często malując detale i wypalając je w piecu. Sam zawód nie wymaga uprawnień, jednak prace przy zabytkowych budynkach objętych ochroną są ograniczone przepisami dotyczącymi dziedzictwa kulturowego.
Czym zajmuje się witrażysta?
W klasyfikacji KZiS zawód ten znajduje się pod kodem 712505, w grupie szklarzy, a jego alternatywne nazwy to m.in. plastyk witrażysta. W języku potocznym spotyka się również określenia szklarz artystyczny lub art glazier. Niezależnie od nazwy, witrażysta łączy w sobie trzy role: projektanta, rzemieślnika oraz, coraz częściej, konserwatora zabytków.
Typowe zlecenie dla artysty witrażysty przebiega przez długi łańcuch etapów. Najpierw powstaje projekt – własny lub dostarczony przez klienta lub architekta – opracowany w kolorze i w pełnej skali. Rysunek w pełnej skali, zwany kartonem, przedstawia każdy kawałek szkła i każdą linię ołowianą. Następnie dobiera się i sprawdza szkło, tnie każdy kawałek, szlifuje krawędzie, maluje i wypalają elementy wymagające detali, a na koniec montuje się panel.
W klasycznej technice kawałki szkła osadza się w ołowianych profilach o przekroju w kształcie litery H, połączenia lutuje się cyną, a panel cementuje się, aby zapewnić mu sztywność i odporność na warunki atmosferyczne. Duże okna dzieli się na sekcje i wzmacnia stalowymi prętami wsporczymi. Ostatnim etapem jest montaż na miejscu, co w kościołach często wiąże się z pracą na rusztowaniach.
Opis zawodu zamieszczony w serwisie InfoDoradca+ podkreśla, że piękno witraża tkwi w kolorach i kształtach kawałków szkła oraz w graficznym wzorze tworzonym przez ołowiane linie i żelazne podpory. Artysta witrażysta traktuje zatem ołowiane linie jako część rysunku, a nie tylko jako sposób na połączenie kawałków szkła.
Jakie techniki powinien znać artysta witrażysta?
Witraż ołowiany
Jest to tradycyjna metoda stosowana w oknach kościelnych, zabytkowych drzwiach i naświetlach w kamienicach. Jest wytrzymała, nadaje się do dużych powierzchni i jest to technika, z którą spotkasz się niemal w każdym projekcie renowacyjnym. Wytwarzanie ołowianych profili poprzez odlewanie i walcowanie, niegdyś powszechne w każdym warsztacie, jest obecnie rzadkością, ponieważ gotowe profile są powszechnie dostępne.
Technika Tiffany’ego
W technice Tiffany’ego każdy kawałek szkła jest owijany cienką folią miedzianą, a połączenia są lutowane na całej długości. Pozwala to na uzyskanie cieńszych linii i trójwymiarowych form, dlatego technika ta jest stosowana przy tworzeniu abażurów, małych paneli dekoracyjnych i przedmiotów. Wiele osób zaczyna od kursu techniki Tiffany’ego, zanim rozpocznie pracę jako artysta zajmujący się witrażami, ponieważ koszty rozpoczęcia działalności są niższe.
Malowanie na szkle i wypalanie
Twarze, napisy, ornamenty i cieniowanie maluje się na szkle specjalnymi farbami, a następnie wypalane są w piecu, aby stopiły się z powierzchnią. Artysta zajmujący się witrażami, który dobrze maluje, jest znacznie bardziej ceniony, ponieważ to właśnie ta umiejętność odróżnia proste geometryczne witraże od witraży figuratywnych.
Fusing i slumping
Fusing polega na stopieniu kawałków szkła w piecu, a slumping na uformowaniu ich na formie. Techniki te są stosowane we współczesnych panelach dekoracyjnych, zastawach stołowych i biżuterii, a dzięki nim pracownie zyskują produkty, które mogą sprzedawać poza dużymi zamówieniami.
Kto zamawia witraże?
Parafie i zakony pozostają jednymi z największych klientów. Nowe kościoły zamawiają witraże, a starsze wymagają napraw i całkowitej renowacji. Dla artysty witrażysty projekty te są najbardziej prestiżowe: są duże, trwają miesiące, wymagają zatwierdzenia projektu przez parafię i często są finansowane etapami.
Drugą grupę stanowią klienci prywatni i mieszkaniowi. Właściciele domów i mieszkań zamawiają witraże do drzwi, przegród i świetlików, natomiast wspólnoty mieszkaniowe w starych kamienicach odnawiają okna w klatkach schodowych. Restauracje, hotele i projektanci wnętrz zamawiają panele dekoracyjne i lampy.
Trzecią grupę stanowią zabytki. Renowacja witraży w zabytkowych kościołach, pałacach i budynkach użyteczności publicznej to specjalistyczna, dobrze udokumentowana praca, często zdobywana w drodze przetargów publicznych, które wymagają przedstawienia referencji z poprzednich projektów.
Jak zostać artystą zajmującym się witrażami?
W systemie szkół zawodowych nie ma zajęć z witrażu, a większość osób zostaje artystami witrażowymi jedną z czterech dróg:
- Edukacja artystyczna. Liceum plastyczne lub studia na akademii sztuk pięknych zapewniają umiejętności rysunku, kolorystyki i kompozycji. Akademia Sztuk Pięknych we Wrocławiu posiada wydział ceramiki i szkła, który jest naturalnym miejscem do studiowania szkła jako medium artystycznego.
- Praktyka w pracowni witraży. Jest to najczęstsza droga kariery. Zaczyna się od cięcia, szlifowania i ołowiania pod okiem doświadczonego artysty, a stopniowo przechodzi się do projektowania i malowania.
- Ścieżka rzemieślnicza w dziedzinie witrażu. Niektórzy witrażyści potwierdzają swoje umiejętności, zdając egzamin czeladniczy na szklarza przed izbą rzemieślniczą, co jest również pomocne, jeśli w przyszłości chcą kierować pracami konserwatorskimi. Podobnie jak siodlarz czy ręczny grawer, artysta zajmujący się witrażami zazwyczaj uczy się zawodu w warsztacie mistrzowskim, a nie w szkole.
- Kursy. Krótkie kursy z zakresu witrażu i fusingowania są powszechnie dostępne i często stanowią pierwszy kontakt z tym rzemiosłem. Nie uczynią cię one profesjonalistą, ale pozwolą sprawdzić, czy praca ta sprawia ci przyjemność, zanim zdecydujesz się na praktykę zawodową.
Niezależnie od wybranej ścieżki, podczas poszukiwania miejsca w pracowni lub nawiązywania kontaktów z klientami ważniejsze od certyfikatów jest Twoje portfolio. Zdjęcia gotowych paneli, szkice projektowe oraz dokumentacja renowacji, w której brałeś udział, stanowią mocne argumenty.
Na co zezwala prawo dotyczące dziedzictwa kulturowego artyście zajmującemu się witrażami?
Prace przy zabytku wpisanym do rejestru zabytków wymagają pozwolenia od wojewódzkiego konserwatora zabytków, a Ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami określa, kto może kierować takimi pracami. To właśnie ona wyznacza granice, do których artysta zajmujący się witrażami może się posunąć bez dodatkowych kwalifikacji.
| Rodzaj prac | Wymagania |
|---|---|
| Nowe witraże dla klienta prywatnego lub do nowego budynku | Brak formalnych wymagań poza posiadanymi umiejętnościami |
| Naprawa starych witraży, które nie figurują w rejestrze | Brak formalnych wymagań, choć dobrą praktyką jest skonsultowanie się z konserwatorem |
| Prace konserwatorskie na zabytku wpisanym do rejestru | Zgodnie z art. 37a prace te może kierować osoba posiadająca świadectwo kwalifikacji zawodowych lub dyplom mistrza w danej dziedzinie oraz co najmniej czteroletnie doświadczenie w pracy przy zabytkach wpisanych do rejestru, a prace wymagają uzyskania zezwolenia |
| Prace konserwatorskie na zabytku wpisanym do rejestru | Prace te kieruje osoba posiadająca tytuł magistra w zakresie konserwacji i renowacji dzieł sztuki lub konserwacji zabytków oraz co najmniej dziewięć miesięcy praktyki przy zabytkach wpisanych do rejestru |
Dokładny zakres zależy od rodzaju zabytku i pozwolenia, dlatego przed przyjęciem zlecenia dotyczącego dziedzictwa kulturowego należy sprawdzić warunki w biurze konserwatora zabytków. W praktyce wiele pracowni realizuje duże projekty konserwatorskie w ramach zespołu kierowanego przez konserwatora zabytków, co jest również najlepszym sposobem na zdobycie udokumentowanego doświadczenia wymaganego przez prawo. Więcej informacji można znaleźć w naszym profilu zawodu konserwatora zabytków.
Jakie są warunki pracy w pracowni witraży?
Dla artysty zajmującego się witrażami cięcie szkła jest nieodłączną częścią pracy, a szlifowanie szkła powoduje powstawanie drobnego pyłu, dlatego szlifierki pracują na mokro, a miejsce pracy wymaga regularnego sprzątania. Używanie ołowianych ram i lutu wiąże się z regularnym kontaktem z ołowiem, stąd surowe zasady higieny: zakaz jedzenia w warsztacie, mycie rąk przed każdą przerwą oraz okresowe badania medycyny pracy. Lutowanie powoduje wydzielanie oparów topnika, co wymaga odpowiedniej wentylacji.
Piec generuje ciepło i stwarza ryzyko poparzeń. Duże panele są jednocześnie ciężkie i delikatne, a montaż w kościołach lub kamienicach często wiąże się z pracą na wysokości na rusztowaniach.
Rzemiosło to wymaga również dużego zaangażowania zmysłów. W opisie zawodu wymienia się dobry wzrok, bystrą spostrzegawczość i doskonałą zdolność rozróżniania kolorów, a także umiejętność długotrwałej koncentracji. Wycinanie dziesiątek małych kawałków zgodnie z dokładną linią rysunku to praca wymagająca ogromnej skrupulatności.
Ile zarabia artysta zajmujący się witrażami?
Osoby zatrudnione w pracowniach witrażowych jako asystenci lub rzemieślnicy zazwyczaj zaczynają od wynagrodzenia zbliżonego do krajowej płacy minimalnej. Wraz z nabywaniem doświadczenia oraz umiejętnościami malarskimi i projektowymi wynagrodzenie zbliża się do średniej krajowej. Właściciele renomowanych pracowni, którzy zdobywają zlecenia od kościołów oraz projekty konserwatorskie, mogą zarabiać powyżej średniej krajowej, ale ich dochody są nieregularne, ponieważ duże projekty są rozliczane etapowo, a pozyskanie zlecenia może zająć dużo czasu.
Co wpływa na zarobki w tym zawodzie:
- Umiejętności malarskie: prace figuratywne i renowacja witraży są znacznie lepiej opłacane niż zwykłe szklenie geometryczne.
- Kwalifikacje i doświadczenie w zakresie dziedzictwa kulturowego, które otwierają dostęp do przetargów na renowacje.
- Portfolio i reputacja, zwłaszcza wśród parafii, architektów i konserwatorów zabytków.
- Lokalizacja: miasta z wieloma zabytkowymi budynkami i starymi kamienicami generują więcej zleceń konserwatorskich.
- Dodatkowe dochody z lamp Tiffany’ego, produktów do fusingu oraz kursów dla hobbystów.
Co warto wiedzieć przed otwarciem pracowni witrażowej?
Pracownia wymaga przestrzeni na duży stół roboczy, magazyn szkła, piec i wentylację, więc praca w małym mieszkaniu rzadko jest realna. Specjalistyczne szkło barwione jest w większości importowane, a utrzymywanie odpowiednich zapasów wiąże się z zamrożeniem środków finansowych.
Ustalanie cen to obszar, w którym początkujący artyści zajmujący się witrażami najczęściej popełniają błędy. Dwa okna tej samej wielkości mogą różnić się kilkukrotnie pod względem nakładu pracy, w zależności od liczby elementów, zakresu malowania oraz stopnia trudności montażu. Doświadczeni właściciele pracowni ustalają ceny na podstawie złożoności i etapów realizacji, a nie wyłącznie na podstawie powierzchni, oraz uzgadniają płatności w ratach w przypadku długotrwałych projektów.
Wiele pracowni równoważy duże zlecenia mniejszymi, stałymi dochodami: warsztatami dla hobbystów, naprawami lamp Tiffany’ego i starych drzwi oraz upominkami ze szkła stapianego. Szczególnie kursy stały się popularnym źródłem dochodów.
Jakie zawody są związane ze sztuką witrażu?
Blisko z tym rzemiosłem związane są grawerowanie szkła i piaskowanie, a grawer zajmujący się szkłem często współpracuje z pracowniami witrażowymi. Szklarz jest technicznym odpowiednikiem tego zawodu, zajmującym się cięciem i montażem szkła w oknach i drzwiach. Dla osób zainteresowanych zabytkami droga prowadzi w kierunku studiów konserwatorskich i współpracy z konserwatorami dziedzictwa kulturowego.
Często zadawane pytania dotyczące zawodu artysty witrażysty
Jaka jest różnica między witrażystą a witrażownikiem?
W praktyce nie ma żadnej różnicy. „Witrażownik” to oficjalna nazwa zawodu w klasyfikacji KZiS, kod 712505, natomiast „witrażysta” jest bardziej powszechnym, potocznym określeniem i sugeruje bardziej artystyczne podejście. Oba terminy opisują osobę, która projektuje, wykonuje i naprawia witraże. „Szklarz artystyczny” to kolejny termin używany na określenie tej samej pracy.
Czy do tworzenia witraży potrzebne jest wykształcenie artystyczne?
Nie. Wielu artystów zajmujących się witrażami nauczyło się tego rzemiosła w ramach praktyki w pracowni, czasem po ukończeniu kursu. Dyplom z zakresu sztuki pomaga w projektowaniu i malowaniu oraz przydaje się, jeśli w przyszłości chcesz zająć się konserwacją, ale pracownie i klienci w pierwszej kolejności zwracają uwagę na solidne portfolio i umiejętności praktyczne.
Czy artysta zajmujący się witrażami może konserwować okna kościelne?
Tak, o ile kościół nie jest zabytkiem wpisanym do rejestru, lub w ramach zespołu, gdy jest to zabytkiem wpisanym do rejestru. W przypadku zabytków wpisanych do rejestru prace wymagają uzyskania zezwolenia od wojewódzkiego konserwatora zabytków i muszą być prowadzone pod kierownictwem osoby spełniającej wymogi ustawy o ochronie zabytków, takiej jak konserwator posiadający tytuł magistra lub, w przypadku prac konserwatorskich, mistrz rzemiosła z udokumentowanym doświadczeniem w pracy przy zabytkach wpisanych do rejestru.
Ile czasu zajmuje wykonanie witraża?
Zależy to od rozmiaru i stopnia złożoności. Mały panel dekoracyjny do drzwi można wykonać w ciągu kilku dni, podczas gdy duży witraż kościelny z malowanymi detalami może zająć wiele tygodni lub miesięcy – od projektu i zatwierdzenia, poprzez cięcie, malowanie, wypalanie i montaż, aż po instalację. Projekty konserwatorskie często trwają dłużej, ponieważ wymagają dokumentacji i starannego demontażu.
Czy technika Tiffany’ego to dobry sposób na rozpoczęcie przygody z witrażami?
Tak, to najpopularniejszy sposób na rozpoczęcie przygody z tym rzemiosłem. Technika Tiffany’ego wymaga mniejszego wyposażenia niż technika ołowiana, pozwala pracować na małą skalę i szybko ukończyć dzieło, co podtrzymuje motywację. Jeśli chcesz zajmować się tym zawodowo, musisz nauczyć się również techniki ołowianej, ponieważ w większości projektów związanych z oknami, drzwiami i renowacją stosuje się właśnie tę klasyczną technikę ołowianą.