Śpiewak operowy: szkolenie, przesłuchania i kontrakty
Śpiewak operowy wykonuje role w repertuarze operowym, operetkowym i koncertowym, śpiewając bez wzmocnienia dźwięku przy akompaniamencie pełnej orkiestry. Droga do tego zawodu prowadzi przez szkołę muzyczną II stopnia oraz studia wokalne na akademii muzycznej, a następnie przez przesłuchania na stanowisko solisty lub członka chóru w operze lub kontrakty gościnne przy poszczególnych produkcjach.
Jak wygląda tydzień pracy śpiewaka operowego?
Polska klasyfikacja zawodów, KZiS (Klasyfikacja Zawodów i Specjalności), nie zawiera oddzielnego kodu dla tego zawodu. Śpiewacy operowi są zaliczani do zawodu „Wokalista” (265202), a oficjalny opis tego zawodu wyraźnie wspomina o produkcjach operowych, ruchu scenicznym, samodzielnym wykonywaniu makijażu scenicznego oraz współpracy z projektantami kostiumów. W ustawie o instytucjach kultury „śpiewak solista” jest wymieniony wśród „pracowników artystycznych” teatru operowego.
Typowy tydzień podczas przygotowań do nowej produkcji kręci się wokół prób. Próby inscenizacyjne z reżyserem zazwyczaj rozpoczynają się rano, pozostałe godziny wypełniają próby muzyczne z korepetytorem (pianistą przygotowującym śpiewaków), a pomiędzy nimi odbywają się przymiarki kostiumów i peruk. Przed pierwszą próbą śpiewak operowy musi znać swoją rolę na pamięć, często w języku włoskim, niemieckim, francuskim lub rosyjskim, oraz rozumieć każde słowo tekstu. Znajomość wyłącznie własnej partii nie wystarczy; trzeba również znać sygnały i kwestie osób z otoczenia.
Po premierze spektaklu próby do kolejnego tytułu trwają w ciągu dnia, a przedstawienia odbywają się wieczorami i w weekendy. Rytm roku dostosowany jest do sezonu artystycznego, który zgodnie z prawem trwa od 1 września do 31 sierpnia, a jedynym spokojniejszym okresem jest przerwa letnia.
Jak długo trwa droga do zostania śpiewakiem operowym?
W przypadku śpiewaków operowych nauka śpiewu rozpoczyna się później niż nauka gry na instrumentach, ponieważ głos musi się ustabilizować po okresie dojrzewania, a osiągnięcie poziomu profesjonalnego zajmuje wiele lat. Typowa ścieżka wygląda następująco:
- Szkoła muzyczna II stopnia, wydział wokalny. Tutaj uczy się techniki, śpiewu a vista, gry na fortepianie, teorii oraz podstaw pracy scenicznej, a po ukończeniu studiów uzyskuje się tytuł zawodowy muzyka.
- Studia wokalistyczne na akademii muzycznej. Na przykład na Uniwersytecie Muzycznym im. Fryderyka Chopina w Warszawie studia licencjackie w zakresie śpiewu solowego i aktorstwa trwają cztery lata, a dwuletnie studia magisterskie oferują specjalizacje takie jak opera, śpiew kameralny i muzyka dawna. Egzamin wstępny obejmuje arie, pieśni, umiejętności muzyczne i aktorstwo.
- Programy dla młodych artystów i kursy mistrzowskie. Akademia Operowa przy Teatrze Wielkim – Operze Narodowej w Warszawie jest najbardziej znanym polskim programem tego typu, a luki wypełniają kursy mistrzowskie prowadzone przez uznanych śpiewaków.
- Konkursy i pierwsze role. Niewielkie role w teatrach operowych, koncerty z orkiestrami filharmonicznymi oraz nagrody na konkursach wokalnych składają się na CV, na które zwracają uwagę reżyserzy.
Kolejność tych etapów jest elastyczna, ale całkowity czas trwania nie. Wielu śpiewaków otrzymuje swoje pierwsze znaczące role dopiero pod koniec dwudziestego roku życia lub później, a niektóre typy głosów, takie jak sopran dramatyczny czy bas, dojrzewają jeszcze później. Jeśli potrzebujesz stabilnego dochodu w wieku dwudziestu trzech lat, od samego początku zaplanuj sobie drugie źródło dochodu.
Dlaczego typ głosu ma tak duże znaczenie?
W operze obowiązuje system fachów, czyli klasyfikacja głosów według zakresu, mocy i barwy: sopran koloraturowy, liryczny, spinto lub dramatyczny, mezzosopran i kontralt, tenor liryczny, dramatyczny lub buffo, baryton i bas. Twój fach określa, jakie role możesz śpiewać, które teatry cię zatrudnią i ilu masz rywali na każdym przesłuchaniu.
Sopranistki liryczne stanowią najliczniejszą grupę, więc konkurencja w tej kategorii jest najostrzejsza. Rzadkie głosy, zwłaszcza cięższe głosy męskie i prawdziwe głosy dramatyczne, łatwiej znajdują pracę, gdy tylko są gotowe. Ryzyko działa w obie strony: śpiewanie zbyt ciężkich ról zbyt wcześnie jest jednym z najczęstszych sposobów, w jaki młodzi śpiewacy niszczą swoje głosy. Wybór fachu to decyzja, którą podejmujesz wspólnie z nauczycielem na przestrzeni lat, a nie coś, co rozstrzyga się podczas jednego przesłuchania.
Solista, chórzysta czy freelancer: w jaki sposób zatrudniani są śpiewacy operowi?
Polska posiada sieć teatrów operowych, które realizują pełne sezony, w tym Teatr Wielki – Opera Narodowa oraz Polska Opera Królewska w Warszawie, Opera Krakowska, Opera Wrocławska, Opera Bałtycka w Gdańsku, Opera Nova w Bydgoszczy, Opera Śląska w Bytomiu, Teatr Wielki w Poznaniu, Teatr Wielki w Łodzi, Opera na Zamku w Szczecinie oraz Opera i Filharmonia Podlaska w Białymstoku. Większość z nich to instytucje artystyczne w rozumieniu ustawy o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej.
W ramach tych instytucji istnieją trzy główne sposoby pracy jako śpiewak operowy:
- Solista zespołu zatrudniony na podstawie umowy o pracę. Otrzymujesz wynagrodzenie podstawowe, a zgodnie z art. 31a ustawy pracownik artystyczny może otrzymać dodatkowe wynagrodzenie za udział w konkretnej roli w spektaklu. W praktyce oznacza to, że liczba ról i przedstawień, w których występujesz, ma bezpośredni wpływ na Twoje dochody.
- Artysta chóru. Chór operowy jest zespołem zatrudnionym w pełnym wymiarze godzin, a wielu wykwalifikowanych solistów podejmuje pracę w chórze ze względu na stabilność zatrudnienia. Członkowie chóru śpiewają również niewielkie partie solowe, co pozwala im pozostawać na scenie i być widocznymi dla reżyserów.
- Solista gościnny. Podpisuje się umowę na jedną produkcję lub cykl przedstawień, a wynagrodzenie wypłacane jest za każdy występ. Wielu polskich solistów łączy kontrakty gościnne w Polsce z angażami za granicą, zwłaszcza w teatrach niemieckojęzycznych, które dysponują stałymi zespołami.
Równolegle z operą odbywa się działalność koncertowa: oratoria, kantaty i recitale pieśniowe z filharmoniami, występy na festiwalach oraz muzyka kościelna. Fortepiany do prób, z których codziennie korzystają wszyscy soliści i członkowie chóru, są utrzymywane w dobrym stanie przez stroiciela fortepianów – jedną z osób pracujących za kulisami, którą szybko nauczysz się doceniać.
Jak przebiegają przesłuchania i konkursy?
Teatry operowe ogłaszają przesłuchania do chóru i dla solistów, zarówno na konkretne role, jak i do zespołu. Przesłuchanie solisty zazwyczaj obejmuje kilka kontrastujących arii w językach oryginalnych, pokazujących różne style i zakres głosu. W polskich teatrach warto uwzględnić repertuar polski, na przykład utwory Moniuszki. Należy przesłać CV wraz z listą ról, w których występowałeś, oraz nagraniami lub filmami, a w dniu przesłuchania śpiewasz z repetytorem teatru lub własnym pianistą. Przesłuchania do chóru często obejmują dodatkowo śpiew a vista.
Konkursy to kolejna droga do sukcesu. Międzynarodowy Konkurs Wokalny im. Stanisława Moniuszki w Warszawie oraz Międzynarodowy Konkurs Wokalny im. Ady Sari w Nowym Sączu należą do najbardziej znanych w Polsce. W składzie jury często zasiadają dyrektorzy operowi i agenci, więc dobry występ może zaowocować zaproszeniem nawet bez zdobycia nagrody.
Za każdą arią na przesłuchaniu kryje się przygotowanie wykraczające poza sam śpiew: tłumaczenie tekstu, zrozumienie sytuacji dramatycznej i znajomość kontekstu utworu. Teatry operowe wspierają to programami i napisami nad sceną przygotowywanymi przez swoje działy literackie, w których często pracuje muzykolog, i warto się z nimi zapoznać.
Jakie wymagania fizyczne i psychiczne wiążą się z tą pracą?
Praca śpiewaka operowego ma charakter sportowy. Wypełnia się dużą salę, śpiewając ponad orkiestrą bez mikrofonu, czasem przez trzy lub cztery godziny, w ciężkich kostiumach i perukach, na nachylonych scenach oraz w inscenizacjach, które mogą wymagać biegania, klękania lub wspinania się. Wytrzymałość, kontrola oddechu i ogólna sprawność fizyczna są częścią profesjonalnego zestawu narzędzi.
Głos wymaga regularnej opieki medycznej, a śpiewak operowy zazwyczaj odwiedza foniatrę, specjalistę od głosu, nie tylko wtedy, gdy coś jest nie tak. Przeziębienie przed premierą może oznaczać odwołanie występu i zastąpienie cię przez śpiewaka rezerwowego. Suche powietrze w teatrach, podróże i nieregularny sen sprawiają, że profilaktyka staje się codziennym nawykiem.
Aspekt psychiczny jest równie wymagający. Przesłuchania wiążą się z częstymi odmowami, recenzje są publiczne, a solistki i soliści pracujący na własną rękę żyją w niepewności co do kolejnego sezonu. Wieczory, weekendy i święta to czas pracy: koncerty bożonarodzeniowe i gale noworoczne są częścią sezonu, a nie dniami wolnymi.
Ile zarabia śpiewak operowy?
Artyści chóru zarabiają zazwyczaj od krajowej płacy minimalnej do średniej krajowej, w zależności od teatru i jego finansowania. soliści zespołowi otrzymują pensję podstawową oraz wynagrodzenie za role i występy, więc solista, który regularnie otrzymuje role, może zarabiać powyżej średniej krajowej, podczas gdy ten, który rzadko je dostaje, pozostaje bliżej tej średniej. soliści gościnni są wynagradzani za każdy występ; na początku kariery daje to nieregularny, skromny dochód, podczas gdy śpiewacy z międzynarodową karierą zarabiają wielokrotnie więcej.
Czynniki, które mają największy wpływ na wysokość wynagrodzenia, to:
- teatr: instytucje krajowe i wielkomiejskie zazwyczaj płacą więcej niż mniejsze teatry regionalne,
- liczba ról i występów, ze względu na dodatkowe wynagrodzenie za role,
- rzadkość danego typu głosu, co wpływa zarówno na obsadę, jak i na siłę negocjacyjną,
- języki i repertuar, które decydują o tym, czy można zostać obsadzonym w większej liczbie produkcji,
- praca za granicą, która dla wielu polskich śpiewaków stanowi główne źródło wyższych honorariów,
- koncerty i nauczanie jako dodatkowe zajęcia, które wyrównują dochody w okresach między produkcjami.
Gdzie jeszcze może znaleźć pracę osoba z wykształceniem wokalnym w zakresie muzyki klasycznej?
Nie każdy absolwent wokalistyki zostaje pełnoetatowym śpiewakiem operowym i jest to normalne. Wykwalifikowani śpiewacy klasyczni pracują również jako soliści koncertowi i oratoryjni, członkowie profesjonalnych chórów, wykonawcy muzyki dawnej w wyspecjalizowanych zespołach oraz artyści w operetkach i teatrach muzycznych.
Nauczanie jest najczęstszym dodatkowym źródłem dochodu. Szkoły muzyczne potrzebują nauczycieli śpiewu, a akademie muzyczne zatrudniają śpiewaków posiadających tytuł doktora sztuki (doktor sztuki). Technika klasyczna jest poszukiwana również poza operą: wielu wokalistów popowych i sesyjnych szuka nauczycieli, którzy mogą zapewnić im bezpieczną i zdrową technikę. Niektórzy śpiewacy przechodzą do zarządzania operą, agencji artystycznych lub działów edukacyjnych instytucji kulturalnych; przeglądanie ofert pracy w sektorze kultury pokazuje, jak szeroka jest ta dziedzina.
Dla kogo tak naprawdę jest ta kariera?
Ta kariera jest dla osób, w których nauczyciele śpiewu dostrzegają prawdziwy potencjał operowy i które kochają samą pracę, a nie tylko oklaski. Potrzebna jest dyscyplina, by ćwiczyć codziennie przez lata, ciekawość języków, literatury i aktorstwa, a także odporność na to, że na przesłuchaniach znacznie częściej usłyszy się „nie” niż „tak”.
Nie jest to odpowiednia ścieżka, jeśli potrzebujesz stabilności finansowej na wczesnym etapie kariery, nie lubisz nieregularnych godzin pracy lub chcesz wykonywać repertuar popowy i musicalowy z mikrofonem. W takim przypadku ścieżka kształcenia wokalisty muzyki popularnej pozwoli ci szybciej pojawić się na scenie i pozostawi możliwość powrotu do śpiewu klasycznego w późniejszym czasie.
Często zadawane pytania dotyczące kariery śpiewaka operowego
Ile czasu zajmuje zostanie śpiewakiem operowym?
Zazwyczaj ponad dekadę od pierwszych poważnych lekcji. Typowa ścieżka to szkoła muzyczna II stopnia, następnie studia licencjackie i magisterskie z wokalistyki w akademii muzycznej, po których często następuje program dla młodych artystów i konkursy. Wielu śpiewaków zaczyna otrzymywać znaczące role dopiero pod koniec dwudziestki, a głębsze głosy dojrzewają jeszcze później.
Czy śpiewacy operowi mają stałe umowy o pracę?
Niektórzy tak. Teatry operowe zatrudniają solistów zespołowych i artystów chóru na podstawie umów o pracę, których okres obowiązywania pokrywa się z sezonem artystycznym trwającym od września do sierpnia. Wielu solistów pracuje jednak jako goście, podpisując umowy na pojedyncze produkcje lub występy w Polsce i za granicą. Powszechną praktyką jest połączenie stałego zatrudnienia w chórze, zapewniającego stabilność, z występami solowymi, gdy tylko jest to możliwe.
Ile zarabia śpiewak operowy?
Artyści chóru zarabiają zazwyczaj od krajowej płacy minimalnej do średniej krajowej. Soliści zespołowi otrzymują pensję podstawową oraz dodatkowe wynagrodzenie za role, więc częste angaże mogą podnieść ich zarobki powyżej średniej krajowej. Soliści gościnni otrzymują wynagrodzenie za każdy występ, co oznacza nieregularne dochody na początku kariery oraz znacznie wyższe honoraria dla śpiewaków o międzynarodowej karierze.
Czy śpiewacy operowi używają mikrofonów?
Nie podczas standardowych przedstawień operowych. Śpiewacy operowi są szkoleni, by bez wzmocnienia głosu przebić się przez dźwięk pełnej orkiestry i wypełnić dużą salę, co stanowi podstawę klasycznej techniki wokalnej. Mikrofony pojawiają się podczas wydarzeń plenerowych, transmisji telewizyjnych i niektórych koncertów crossoverowych, ale szkolenia i przesłuchania zakładają, że głos jest na tyle donośny, że rozchodzi się sam.
Jakich języków potrzebuje śpiewak operowy?
Włoski, niemiecki i francuski obejmują większość standardowego repertuaru, a rosyjski i czeski regularnie pojawiają się w polskich teatrach. Nie trzeba mówić nimi płynnie, ale należy je poprawnie wymawiać i rozumieć każde słowo, które się śpiewa. Dobra znajomość angielskiego pomaga podczas międzynarodowych przesłuchań oraz w kontaktach z agentami i reżyserami z zagranicy.