Entomolog: praca, badania terenowe, zezwolenia, wynagrodzenie
Entomolog to biolog specjalizujący się w owadach: identyfikacji gatunków, monitorowaniu szkodników, badaniu ich ekologii oraz ochronie rzadkich gatunków. Większość entomologów pracuje w dziedzinach stosowanych: kontroli zdrowia roślin, ochronie lasów, instytutach badań rolniczych oraz firmach konsultingowych zajmujących się ochroną środowiska. Praca ma charakter sezonowy: prace terenowe trwają od wiosny do jesieni, a zimą wykonywane są zadania laboratoryjne i związane z gromadzeniem okazów.
Czy zawód entomologa istnieje i gdzie się on mieści?
Tak, choć rzadko spotyka się „entomolog” jako nazwę stanowiska. Polska klasyfikacja zawodów (KZiS) nie przypisuje entomologom odrębnego kodu; zawód ten zalicza się do grupy 2131 Biolodzy i pokrewni (biolodzy i zawody pokrewne). W praktyce pracodawcy ogłaszają nabór na stanowiska inspektora, specjalisty ds. ochrony roślin, rzeczoznawcy przyrodniczego lub asystenta naukowego i oczekują od kandydata umiejętności entomologicznych.
Tę rozbieżność między tytułem a charakterem pracy należy zrozumieć w pierwszej kolejności. Jeśli przeszukasz portale z ogłoszeniami o pracę, wpisując tylko hasło „entomolog”, nie znajdziesz prawie nic. Jeśli jednak wpiszesz hasła takie jak „ochrona roślin”, „kontrola fitosanitarna”, „ochrona lasów” lub „inwentaryzacja przyrody”, sytuacja całkowicie się zmienia.
Jak wygląda rok pracy entomologa?
Żadna inna praca w dziedzinie nauk przyrodniczych nie jest tak bardzo uzależniona od kalendarza. Owady są aktywne mniej więcej od kwietnia do października, więc właśnie wtedy odbywają się prace terenowe: rozstawianie i opróżnianie pułapek feromonowych i świetlnych, łapanie owadów siatkami na łąkach, sprawdzanie kory pod kątem korytarzy wyżłobionych przez chrząszcze oraz przeszukiwanie starych drzew w poszukiwaniu gatunków chronionych. W sezonie dni są długie, zaczynają się wcześnie i zależą od pogody. Badania zaplanowane na ciepły, bezwietrzny wieczór nie mogą po prostu zostać przeniesione do biura.
Zima to połowa roku spędzana w laboratorium. Zebrany materiał trzeba posortować, przygotować, przypiąć szpilkami lub zakonserwować w alkoholu, a także zidentyfikować – często aż do poziomu gatunku – przy użyciu mikroskopu stereoskopowego i kluczy identyfikacyjnych. Coraz więcej laboratoriów potwierdza trudne identyfikacje za pomocą kodów kreskowych DNA. Potem następuje wprowadzanie danych, opracowywanie statystyk i sporządzanie raportów. W instytucie badawczym jeden sezon odłowów może oznaczać miesiące pracy nad identyfikacją.
Ten rytm ma również wpływ na umowy o pracę. Firmy konsultingowe zajmujące się ochroną środowiska często zatrudniają entomologów sezonowo lub na konkretne projekty, a wielu specjalistów łączy stałą pracę z płatnymi badanami terenowymi w okresie letnim.
Kto zatrudnia entomologów?
Pięć obszarów zapewnia większość płatnej pracy:
- Kontrola fitosanitarna. Państwowa Inspekcja Ochrony Roślin i Nasiennictwa (PIORiN) prowadzi laboratoria zajmujące się identyfikacją szkodników wykrytych w towarach importowanych, szkółkach i uprawach. Jej entomolodzy skupiają się na szkodnikach kwarantannowych monitorowanych w ramach oficjalnych badań, takich jak szmaragdowy chrząszcz jesionowy (Agrilus planipennis), azjatyckie chrząszcze długorogie (Anoplophora), chrząszcz japoński (Popillia japonica) oraz omacnica jesienna (Spodoptera frugiperda). Prawidłowe rozpoznanie nawet jednej larwy może powstrzymać epidemię.
- Badania rolnicze. Instytut Ochrony Roślin – Państwowy Instytut Badawczy (IOR-PIB) w Poznaniu realizuje projekty dotyczące szkodników, owadów pożytecznych i zwalczania biologicznego. W ogłoszeniach o pracę wymieniane są eksperymenty terenowe dotyczące rozprzestrzeniania się owadów w drzewostanach, pobieranie próbek i identyfikacja taksonomiczna schwytanych owadów oraz przygotowywanie próbek do analizy morfologicznej i molekularnej.
- Leśnictwo. Korniki, ćmy defoliujące i inne szkodniki leśne stanowią stały powód do niepokoju dla Lasów Państwowych. Specjaliści ds. ochrony lasów oraz pracownicy naukowi instytutów leśniczych prognozują epidemie, monitorują populacje za pomocą pułapek i doradzają w zakresie środków ochronnych.
- Firmy konsultingowe zajmujące się ochroną środowiska. Przed rozpoczęciem budowy drogi, farmy wiatrowej lub wycinką starych drzew inwestorzy muszą przeprowadzić badania przyrodnicze i sporządzić raporty dotyczące oddziaływania na środowisko. Firmy konsultingowe zatrudniają entomologów do inwentaryzacji gatunków chronionych, takich jak chrząszcz pustelnik (Osmoderma eremita, pachnica dębowa) czy wielki kozioróg (Cerambyx cerdo, kozioróg dębosz), zwłaszcza na obszarach Natura 2000. Prace terenowe obejmują cały kraj, a raporty są sporządzane zdalnie.
- Zwalczanie szkodników i bezpieczeństwo żywności. Firmy zajmujące się zwalczaniem szkodników (usługi DDD) oraz producenci żywności potrzebują osób potrafiących identyfikować szkodniki produktów przechowywanych oraz opracowywać programy monitorowania zgodne z audytami bezpieczeństwa żywności.
Mniejsze nisze obejmują muzea historii naturalnej i ich zbiory, uczelnie wyższe, badania pszczelarskie oraz entomologię sądową. Owady na ciele mogą pomóc w oszacowaniu czasu zgonu; entomolodzy sądowi pełnią funkcję biegłych sądowych w poszczególnych sprawach, co stanowi raczej dodatek do innej pracy niż stanowisko w pełnym wymiarze godzin.
Jak zostać entomologiem?
Wymagane jest wykształcenie wyższe w dziedzinie nauk przyrodniczych, a w praktyce tytuł magistra. Większość entomologów kończy studia z biologii, ze specjalizacją lub pracą magisterską z zoologii lub entomologii. Entomolodzy stosowani często wywodzą się z kierunków związanych z rolnictwem, ogrodnictwem, ochroną roślin lub leśnictwem na uczelniach o profilu nauk przyrodniczych, gdzie biologia szkodników stanowi część programu nauczania. Absolwenci kierunków związanych z ochroną środowiska rozpoczynają karierę głównie od prac związanych z inwentaryzacją przyrody.
Sam dyplom nie wystarczy, aby zostać zatrudnionym. Pracodawcy cenią sobie sprawdzone umiejętności identyfikacji konkretnej grupy owadów: chrząszczy, motyli i ćmy, błonkówek, mszyc lub much. Zdobycie tej wiedzy specjalistycznej zajmuje lata i zazwyczaj zaczyna się już podczas studiów – w studenckim koło naukowym, podczas wypraw terenowych lub w ramach wolontariatu przy projektach monitorowania. Członkostwo w Polskim Towarzystwie Entomologicznym i udział w jego spotkaniach to popularny sposób na nawiązanie kontaktów ze specjalistami, którzy później polecają kandydatów do prac badawczych.
W przypadku kariery akademickiej niezbędny jest tytuł doktora. Do pracy w zakresie kontroli, doradztwa i zwalczania szkodników zazwyczaj wystarcza tytuł magistra oraz doświadczenie w terenie. Urzędy publiczne zatrudniające w ramach służby cywilnej mogą również wymagać znajomości ustaw o ochronie roślin i nasionach oraz prawa jazdy, ponieważ inspektorzy przemieszczają się między gospodarstwami, szkółkami i przejściami granicznymi.
Czy do zbierania owadów potrzebne są zezwolenia?
Tak, w wielu przypadkach – a hobbystyczni kolekcjonerzy często dowiadują się o tym zbyt późno. Długa lista gatunków owadów jest objęta ochroną prawną, a chwytanie, przetrzymywanie lub niepokojenie gatunków chronionych wymaga zezwolenia od Regionalnego Dyrektora ds. Ochrony Środowiska (RDOŚ) lub, w niektórych przypadkach, od Generalnego Dyrektora (GDOŚ). Praca w parkach narodowych i rezerwatach przyrody wymaga zgody ich zarządu. Profesjonalny entomolog planuje uzyskanie zezwoleń przed sezonem, ponieważ proces składania wniosków zajmuje trochę czasu.
Odwrotny obowiązek dotyczy szkodników. Jeśli znajdziesz szkodnika objętego regulacjami kwarantannowymi, musisz zgłosić to służbie fitosanitarnej. Entomolodzy pracujący w firmach konsultingowych i projektach badawczych muszą zatem znać nie tylko biologię, ale także kategorię prawną, do której należy dany gatunek.
Jakiego sprzętu i umiejętności wymaga ta praca?
Zestaw narzędzi łączy tradycyjny sprzęt terenowy z nowoczesnymi metodami laboratoryjnymi:
- W terenie: pułapki feromonowe i świetlne, pułapki zapadkowe, siatki do zbierania owadów, tace do wytrzepywania, GPS i aplikacje mobilne lub systemy GIS do rejestrowania lokalizacji.
- Laboratorium: mikroskop stereoskopowy, szpilki i pudełka entomologiczne, konserwacja w alkoholu, klucze identyfikacyjne, coraz częściej kodowanie DNA i inne metody molekularne.
- Dane: arkusze kalkulacyjne i bazy danych do rejestrowania, statystyki w języku R do badań populacyjnych, QGIS do tworzenia map rozmieszczenia gatunków.
- Język: angielski w przypadku literatury naukowej i kluczy identyfikacyjnych, a także łacińskie nazwy naukowe używane na co dzień.
Umiejętności miękkie mają tu konkretne znaczenie: cierpliwość potrzebna do wielomiesięcznej, powtarzalnej identyfikacji, wytrzymałość fizyczna niezbędna do pracy w terenie w upale, deszczu i wśród komarów oraz umiejętność sporządzenia raportu, który inwestor lub inspektor zrozumie, nie będąc entomologiem.
Ile zarabia entomolog?
Wynagrodzenia w tej branży są skromne i lepiej o tym wiedzieć z góry. Początkowe stanowiska badawcze i techniczne w instytucjach publicznych często są wynagradzane na poziomie krajowej płacy minimalnej lub nieco powyżej niej, czasami z dodatkowymi świadczeniami, takimi jak pakiety medyczne i dodatki urlopowe. Stanowiska specjalistyczne w zakresie kontroli zdrowia roślin zazwyczaj są nieco lepiej opłacane, ale na początku pozostają poniżej średniej krajowej.
Zarobki rosną wraz z doświadczeniem i umiejętnościami w zakresie identyfikacji rzadkich gatunków. Doświadczeni konsultanci, którzy potrafią kierować badaniami w ramach dużych projektów infrastrukturalnych, oraz specjaliści łączący stabilną pracę z płatnymi sezonowymi pracami terenowymi, mogą osiągać wynagrodzenie na poziomie średniej krajowej lub nawet je przekraczać. Czynniki wpływające na wysokość wynagrodzenia:
- sektor: prywatne firmy konsultingowe i przemysł spożywczy oferują wyższe wynagrodzenia niż instytuty badawcze,
- wiedza taksonomiczna: niewiele osób potrafi niezawodnie identyfikować trudne grupy organizmów i otrzymuje za to odpowiednie wynagrodzenie,
- sezonowość: prace badawcze są rozliczane na podstawie poszczególnych projektów, więc dochody w ciągu roku są nierównomierne,
- prawo jazdy i mobilność: gotowość do podróżowania otwiera dostęp do większej liczby zleceń terenowych,
- dotacje: w środowisku akademickim wynagrodzenie zależy od finansowania projektu.
Wielu entomologów pracujących przy projektach badawczych wystawia faktury lub podpisuje umowę zlecenie na każdy sezon, dlatego warto dowiedzieć się, czym takie umowy różnią się od umowy o pracę. Zapoznaj się z naszym przewodnikiem po rodzajach umów o pracę.
Jakie są rzeczywiste wady tej pracy?
Największym z nich jest niewielka liczba stałych stanowisk. Instytuty i inspekcje rzadko prowadzą rekrutacje, a firmy konsultingowe często preferują współpracę sezonową. Wielu absolwentów spędza pierwsze lata łącząc umowy projektowe, co może być stresujące, jeśli potrzebujesz stabilnego dochodu.
Praca w terenie wiąże się również z pewnymi kosztami: kleszczami i ryzykiem boreliozy, upałami, długimi przejazdami oraz wieczorami spędzonymi przy pułapkach świetlnych. Identyfikacja w laboratorium może być monotonna. A zmiany klimatyczne zmieniają zasady gry: pojawiają się nowe gatunki, zmieniają się zasięgi występowania, a dotychczasowe klucze identyfikacyjne stają się nieaktualne, więc nauka nigdy się nie kończy. Dla niektórych ta ostatnia kwestia jest raczej główną atrakcją niż wadą.
Jakie pokrewne zawody i alternatywy warto rozważyć?
Umiejętności entomologiczne dobrze łączą się z innymi dziedzinami związanymi z ochroną środowiska. Wielu entomologów pracuje w szerszym zakresie jako badacze przyrody lub ekolodzy, a ich ścieżka kariery często prowadzi do stanowiska kierownika projektu w firmie konsultingowej. Inni zajmują się doradztwem w zakresie ochrony roślin dla rolników lub kontrolą jakości i zwalczaniem szkodników w przemyśle spożywczym.
Jeśli lubisz owady, ale wolisz pracę z wykorzystaniem metod molekularnych, rozważ karierę biochemika w laboratorium lub zajęcie się analizą danych: dane dotyczące populacji i rozmieszczenia owadów coraz częściej wymagają umiejętności programistycznych podobnych do tych, jakie posiada bioinformatyk. Coraz większą rolę odgrywają również dane klimatyczne, ponieważ epidemie owadów są związane z trendami pogodowymi, które analizuje klimatolog.
Często zadawane pytania
Czym zajmuje się entomolog?
Entomolog zajmuje się badaniem owadów: identyfikuje gatunki, monitoruje populacje szkodników, prowadzi badania nad ekologią i zachowaniem owadów oraz chroni rzadkie gatunki. Praca ta ma głównie charakter stosowany: wykrywanie szkodników kwarantannowych dla służb fitosanitarnych, prognozowanie epidemii szkodników leśnych, testowanie metod kontroli biologicznej oraz badania owadów objętych ochroną przed rozpoczęciem projektów budowlanych.
Co należy studiować, aby zostać entomologiem?
Najpopularniejszą ścieżką jest biologia ze specjalizacją w zoologii lub entomologii. Kierunki związane z rolnictwem, ogrodnictwem i leśnictwem również prowadzą do entomologii stosowanej, zwłaszcza w zakresie ochrony roślin i lasów. Niezależnie od kierunku studiów, warto wybrać temat pracy magisterskiej z zakresu entomologii i rozwinąć umiejętności identyfikacji jednej grupy owadów poprzez badania terenowe oraz udział w studenckich kołach naukowych.
Czy trudno jest znaleźć pracę jako entomolog?
Stałych stanowisk jest niewiele, więc znalezienie pracy może zająć trochę czasu. Szanse są większe, jeśli spojrzy się poza sam tytuł: kontrola zdrowia roślin, ochrona lasów, doradztwo w zakresie badań przyrodniczych, zwalczanie szkodników i bezpieczeństwo żywności – wszystkie te dziedziny wymagają umiejętności identyfikacji owadów. Mobilność, prawo jazdy oraz specjalizacja w mniej zbadanej grupie owadów znacznie ułatwiają znalezienie pracy.
Czy entomolodzy pracują wyłącznie w terenie?
Nie. Praca w terenie dominuje od wiosny do jesieni, ale znaczna część obowiązków odbywa się w laboratorium i przy komputerze: przygotowywanie i identyfikacja okazów pod mikroskopem, przeprowadzanie analiz molekularnych, zarządzanie danymi oraz sporządzanie raportów. W laboratoriach kontrolnych większość pracy odbywa się w pomieszczeniach i polega na identyfikacji owadów znalezionych w próbkach przesłanych z terenu.
Czy mogę bez problemów zbierać owady jako hobby?
W przypadku pospolitych gatunków zazwyczaj tak, ale w przypadku gatunków chronionych wymagane jest zezwolenie od regionalnego organu ds. ochrony środowiska, a zbieranie w parkach narodowych i rezerwatach wymaga uzyskania zgody tych organów. Przed rozpoczęciem zbierania należy sprawdzić aktualny wykaz gatunków chronionych. Odpowiedzialni amatorzy często wnoszą cenny wkład do naukowych baz danych.