Optometrysta: studia, rejestracja i codzienna praca
Optometrysta (optometrysta) bada wzrok, mierzy wady refrakcji oraz przepisuje okulary i soczewki kontaktowe, a w przypadku podejrzenia choroby kieruje pacjentów do okulisty. Jest to zawód wymagający wykształcenia wyższego, regulowany od 2024 r., wykonywany głównie w salonach optycznych i klinikach okulistycznych; do jego wykonywania wymagany jest wpis do centralnego rejestru pracowników służby zdrowia.
Czym zajmuje się optometrysta podczas badania wzroku?
Istotą tej pracy jest badanie wzroku, zwane w polskich salonach optycznych „badaniem wzroku”. Rozpoczyna się ono wywiadem dotyczącym objawów, charakteru pracy, czasu spędzanego przed ekranem oraz dotychczasowych okularów. Następnie przeprowadzane są obiektywne pomiary za pomocą autorefraktometru, po których następuje subiektywna refrakcja przy użyciu foroptera lub oprawki próbnej, podczas której pacjent porównuje soczewki, aż do znalezienia najostrzejszej i najwygodniejszej korekcji.
Dobry optometrysta robi znacznie więcej niż tylko odczytuje wyniki z urządzenia. Ocenia się widzenie obuoczne, ustawienie oczu i akomodację, sprawdza się, jak oczy współpracują przy patrzeniu z bliska, oraz ogląda przednią część oka za pomocą lampy szczelinowej. W przypadku soczewek kontaktowych mierzy się rogówkę, dobiera rodzaj i materiał soczewek oraz uczy pacjenta, jak je zakładać, zdejmować i o nie dbać. Niektórzy specjalizują się w dopasowywaniu soczewek w przypadku stożka rogówki, kontroli krótkowzroczności u dzieci lub terapii wzroku.
Badanie kończy się podjęciem decyzji: okulary, soczewki kontaktowe, wizyta kontrolna lub skierowanie do specjalisty. Ta ostatnia opcja wyznacza główną granicę zawodu i kształtuje cały charakter pracy.
Optometrysta czy okulista: gdzie przebiega granica?
Okulista to lekarz, który diagnozuje i leczy choroby oczu, przepisuje leki oraz wykonuje zabiegi chirurgiczne. Optometrysta nie jest lekarzem i nie ma prawa przepisywać leków, z wyjątkiem produktów dostępnych bez recepty. Gdy badanie wykaże objawy wykraczające poza korekcję wzroku, takie jak niewyjaśniona utrata wzroku, zmiany na powierzchni oka lub objawy sugerujące jaskrę, właściwym krokiem jest skierowanie pacjenta do okulisty.
Równie ważna jest różnica w stosunku do optyka okularowego. Optyk zajmuje się głównie wykonywaniem i dopasowywaniem okularów: dobiera oprawki, mierzy odległość między źrenicami i wysokość osadzenia, szlifuje i montuje soczewki. Wiele polskich ogłoszeń o pracę łączy te dwie role, ale z prawnego punktu widzenia to optometrysta posiada kwalifikacje do badania wzroku. W ogłoszeniach nadal pojawia się również starsze określenie „refrakcjonista” – osoba zajmująca się badaniem wzroku, która została przeszkolona jeszcze przed pojawieniem się kierunku studiów z zakresu optometrii.
Specjaliści często opisują swoją rolę jako pierwszy punkt kontaktowy w zakresie opieki okulistycznej. Czas oczekiwania na wizytę u okulisty może być długi, więc pacjent potrzebujący nowych okularów zazwyczaj udaje się najpierw do salonu optycznego, a osoba przeprowadzająca badanie decyduje, czy to wystarczy, czy też sprawa wymaga konsultacji z lekarzem.
Jak zostać optometrystą?
Optometria jest kierunkiem studiów wyższych. Można ją studiować na poziomie pierwszego cyklu (licencjat) i drugiego cyklu (magister) na kilku uczelniach, w tym na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Uniwersytecie Warszawskim i Uniwersytecie Opolskim. Programy studiów łączą fizykę i optykę z naukami o zdrowiu oraz przedmiotami medycznymi: optyką wzrokową, praktyką w zakresie soczewek kontaktowych, widzeniem obuocznym, anatomią i patologią oka oraz wieloma godzinami praktyki klinicznej.
Zawód ten reguluje ustawa z dnia 17 sierpnia 2023 r. o niektórych zawodach medycznych. W załączniku do ustawy wymieniono kierunki studiów uprawniające do wykonywania tego zawodu, dlatego przed wyborem kierunku należy sprawdzić, czy spełnia on wymagania dla tego zawodu. Nie każdy kierunek studiów z terminem „optyka” w nazwie automatycznie uprawnia do wykonywania tego zawodu.
Od 26 marca 2024 r. zawód medyczny mogą wykonywać wyłącznie osoby wpisane do Centralnego Rejestru Osób Uprawnionych do Wykonywania Zawodu Medycznego. Wniosek składa się online, za pośrednictwem systemu RIZM prowadzonego przez Centrum e-Zdrowia, do wojewody właściwego dla miejsca zamieszkania wnioskodawcy. Wniosek należy podpisać kwalifikowanym podpisem elektronicznym, za pomocą zaufanego profilu lub osobistym podpisem na dowodzie osobistym, a także uiścić opłatę rejestracyjną. Po wpisaniu do rejestru obowiązuje cię ciągłe doskonalenie zawodowe, rozliczane w okresach szkoleniowych, oraz zasady dotyczące odpowiedzialności zawodowej wprowadzone tą samą ustawą.
Sprzęt i umiejętności, z których optometrysta korzysta na co dzień
W polskich ogłoszeniach o pracę wymaga się „umiejętności samodzielnego przeprowadzania badań wzroku” oraz „doświadczenia w posługiwaniu się nowoczesnym sprzętem diagnostycznym”. W praktyce oznacza to pewną obsługę:
- autorefraktometru, a często także autorefraktokeratometru,
- foroptera (ręcznego lub cyfrowego) oraz zestawu soczewek próbnych,
- lampą szczelinową do oceny przedniego odcinka oka i dopasowania soczewek kontaktowych,
- topografem rogówki do soczewek kontaktowych specjalistycznych,
- a także, w lepiej wyposażonych salonach i klinikach, aparatami do fotografowania dna oka lub urządzeniami OCT wykorzystywanymi do badań przesiewowych, przy czym wszelkie nieprawidłowe wyniki są kierowane do okulisty.
Same umiejętności techniczne to za mało. Duża część pracy polega na wyjaśnianiu wyników prostym językiem: dlaczego 45-latek nagle ma trudności z czytaniem, na czym polegają soczewki progresywne, dlaczego krótkowzroczność u dziecka wymaga regularnych kontroli. Trzeba też dobrze znać asortyment, bo pacjent zazwyczaj wychodzi ze sklepu z okularami lub soczewkami kupionymi na miejscu.
Niektórzy pracodawcy wymagają doświadczenia w badaniu dzieci, co jest umiejętnością samą w sobie. Młodzi pacjenci nie zawsze potrafią opisać to, co widzą, dlatego w większym stopniu polegamy na obiektywnych badaniach i obserwacji.
Gdzie pracuje optometrysta?
Większość optometrystów pracuje w salonach optycznych. Są to zarówno niezależne firmy rodzinne w małych miastach, jak i krajowe oraz międzynarodowe sieci zlokalizowane w centrach handlowych, takie jak Fielmann czy KODANO. W sieciach często dysponuje się wydzielonym gabinetem badawczym, ustalonym harmonogramem pracy oraz standardami sprzedaży, których należy przestrzegać.
Inne miejsca pracy to kliniki okulistyczne, gdzie optometryści przeprowadzają badania wstępne i badanie refrakcji przed wizytą u lekarza, gabinety zajmujące się soczewkami kontaktowymi, ośrodki terapii wzroku oraz firmy produkujące lub dystrybuujące soczewki okularowe i kontaktowe, gdzie doświadczeni specjaliści pełnią rolę trenerów lub specjalistów ds. produktów. Ustawa o zawodach medycznych zezwala również na prowadzenie niezależnej praktyki, a niektórzy absolwenci otwierają własne gabinety lub salony optyczne.
Warunki pracy: sprzedaż, praca w soboty i czas spędzany przed ekranem
Cechą, która zaskakuje wielu absolwentów, jest to, jak bardzo ta praca może mieć charakter komercyjny. W wielu polskich salonach optycznych ta sama osoba bada wzrok, a następnie pomaga w wyborze oprawek i soczewek, a wynagrodzenie często obejmuje premię za sprzedaż. Ogłoszenia o pracę otwarcie opisują tę rolę jako „optometrysta, optyk, doradca klienta”, co oznacza połączenie funkcji optometrysty, optyka i doradcy ds. sprzedaży w jednej osobie.
Rytm pracy wyznaczają godziny otwarcia sklepu. Sklepy w centrach handlowych działają sześć lub siedem dni w tygodniu, a sobotnie zmiany są standardem; niektórzy pracodawcy jako zaletę podają brak pracy do późna wieczorem i w niedziele.
Sama praca jest fizycznie lekka, ale wymagająca pod względem wzrokowym i psychicznym. Cały dzień badań w zaciemnionym pomieszczeniu, skupianie się na drobnych szczegółach i rozmowy z kolejnymi pacjentami są męczące. Z drugiej strony nie ma pracy w nocy, nie trzeba podnosić ciężarów, a ryzyko zakażenia jest niewielkie w porównaniu z wieloma zawodami medycznymi.
Ile zarabia optometrysta?
Świeżo upieczony optometrysta zatrudniony w salonie poza dużymi miastami zazwyczaj zaczyna od wynagrodzenia nieco powyżej krajowej płacy minimalnej, ale poniżej średniej krajowej. Ogłoszenia dotyczące stanowisk łączących badania z sprzedażą często przewidują stałą pensję podstawową oraz premię za wyniki, więc ostateczna kwota zależy od liczby przeprowadzonych badań i tego, co kupują pacjenci.
Po kilku latach samodzielnego przeprowadzania badań, zdobyciu stałej bazy pacjentów oraz opanowaniu specjalistycznych umiejętności, takich jak dopasowywanie soczewek kontaktowych, zarobki zazwyczaj osiągają poziom średniej krajowej. Optometryści pracujący w klinikach wyposażonych w zaawansowany sprzęt, doświadczeni specjaliści od soczewek kontaktowych oraz osoby prowadzące własną praktykę mogą zarabiać powyżej średniej krajowej.
Czynniki wpływające na wynagrodzenie:
- Zakres obowiązków: pracodawcy otwarcie przyznają, że osoba przeprowadzająca samodzielne badania zajmuje wyższą pozycję niż optyk, a najwyżej płatna jest ta, która łączy badania ze sprzedażą.
- System premii: premie uzależnione od sprzedaży mogą mieć duży wpływ na wysokość wynagrodzenia, zarówno pozytywny, jak i negatywny.
- Lokalizacja: w dużych miastach i ruchliwych centrach handlowych płace są wyższe, ale oczekuje się dłuższych godzin pracy.
- Specjalizacja: specjalistyczne soczewki kontaktowe, kontrola krótkowzroczności i terapia wzroku to mniej powszechne umiejętności.
- Forma zatrudnienia: w ogłoszeniach pojawiają się zarówno umowy o pracę, jak i umowy B2B.
Jak wygląda proces rekrutacji?
Pracodawcy sprawdzają trzy rzeczy: odpowiedni dyplom, wpis do rejestru oraz praktyczne umiejętności w zakresie badania wzroku. Niektórzy zapraszają kandydatów na próbne badanie przeprowadzone na koledze, inni zadają szczegółowe pytania dotyczące przypadków klinicznych, na przykład jak podszedłbyś do pierwszej korekcji prezbiopii lub do pacjenta z bólami głowy po założeniu nowych okularów.
Sieci zwracają również uwagę na obsługę klienta i podejście do sprzedaży, więc spodziewaj się pytań w formie scenek sytuacyjnych dotyczących doradzania pacjentowi w sprawie soczewek. Przygotuj CV, w którym wymienisz swój dyplom, praktyki kliniczne, znajomość sprzętu oraz wszelkie specjalizacje; poradnik dotyczący pisania CV na stanowisko medyczne pomoże Ci w jego uporządkowaniu. Możesz porównać aktualne oferty pracy dla optometrystów, aby sprawdzić, jakich wymagań oczekują sklepy w Twoim regionie.
Ścieżka kariery i zawody pokrewne
Typowa ścieżka kariery prowadzi od stanowiska młodszego optometrysty w sklepie do starszego specjalisty, kierownika sklepu lub regionalnego trenera klinicznego w sieci. Inni przechodzą do klinik okulistycznych, specjalizują się w soczewkach kontaktowych lub terapii wzroku, dołączają do producentów soczewek lub otwierają własną praktykę. Niektórzy kontynuują studia drugiego stopnia i zajmują się badaniami naukowymi.
Ta sama ustawa z 2023 r. reguluje inne zawody medyczne o silnym nacisku na profilaktykę, takie jak higienista stomatologiczny, który dba o zdrowie jamy ustnej, a nie wzroku. Jeśli pociąga Cię precyzyjna praca optyczna i techniczna z mniejszym kontaktem z pacjentami, zawód technika dentystycznego charakteryzuje się podobnym naciskiem na dokładność i nowoczesny sprzęt cyfrowy, ale w laboratorium zamiast w gabinecie lekarskim.
Popyt na optometrystów wydaje się stabilny. Ludność starzeje się, coraz więcej osób spędza całe dnie przed ekranami, a krótkowzroczność u dzieci stanowi coraz większy powód do niepokoju. Zautomatyzowane urządzenia do badania refrakcji przyspieszają niektóre etapy badania, ale nie zastępują oceny niezbędnej do podjęcia decyzji, jaką korekcję pacjent faktycznie zaakceptuje i kiedy należy skierować go do specjalisty.
Dla kogo jest ten zawód?
Optometria jest odpowiednia dla osób, które lubią fizykę i precyzyjne pomiary, ale jednocześnie pragną codziennego kontaktu z ludźmi. Potrzebna jest cierpliwość do powtarzających się pytań typu „które jest wyraźniejsze, numer jeden czy dwa?”, umiejętność prostego wyjaśniania zagadnień technicznych oraz uczciwość pozwalająca skierować pacjenta do specjalisty, nawet jeśli sklep wolałby dokonać sprzedaży.
Zawód ten jest mniej odpowiedni dla osób, które chcą leczyć choroby – ponieważ pozostaje to w gestii okulisty – lub dla tych, którzy zdecydowanie nie lubią żadnych elementów związanych ze sprzedażą. Jeśli zdecydujesz się na pracę w sklepie, zapytaj podczas rozmowy kwalifikacyjnej, jak działa system premiowy i ile badań dziennie się oczekuje.
Często zadawane pytania: optometrysta
Czy optometrysta może przepisywać krople do oczu lub leki?
Nie. Optometrysta nie jest lekarzem i nie ma prawa przepisywać leków, z wyjątkiem produktów dostępnych bez recepty. Jego narzędziami są korekcja wzroku, soczewki kontaktowe, ćwiczenia wzrokowe i porady. W przypadku pojawienia się objawów choroby oczu pacjent powinien zostać skierowany do okulisty, który może postawić diagnozę, przepisać leki i przeprowadzić leczenie.
Czy muszę być wpisany do rejestru, aby pracować jako optometrysta?
Tak. Od 26 marca 2024 r. zawód ten reguluje ustawa o niektórych zawodach medycznych, a wykonywać go mogą wyłącznie osoby wpisane do Centralnego Rejestru Osób Uprawnionych do Wykonywania Zawodu Medycznego. Wniosek składa się online do wojewody właściwego dla miejsca zamieszkania, dołączając dyplom.
Czy tytuł licencjata wystarczy, aby pracować jako optometrysta?
Większość stanowisk w sklepach zajmują absolwenci studiów pierwszego stopnia z zakresu optometrii, a ogłoszenia o pracę zazwyczaj wymagają jedynie wykształcenia w dziedzinie optometrii. Tytuł magistra pozwala pogłębić umiejętności kliniczne i jest pomocny w pracy w gabinetach, przy specjalistycznej obsłudze soczewek kontaktowych oraz w nauczaniu. Zawsze należy sprawdzić, czy program studiów spełnia wymagania wymienione w załączniku do ustawy z 2023 r.
Jaka jest różnica między optometrystą a optykiem?
Optometrysta bada wzrok i dobiera korekcję. Optyk (optyk okularowy) wykonuje i dopasowuje okulary: mierzy parametry dopasowania, szlifuje soczewki i reguluje oprawki. W wielu polskich sklepach jedna osoba wykonuje obie te czynności, dlatego ogłoszenia łączą te tytuły, ale samo badanie wzroku należy do kompetencji optometrysty.
Czy optometrysta pracuje w weekendy?
Często tak, zwłaszcza w salonach optycznych zlokalizowanych w centrach handlowych, gdzie sobotnie zmiany są normą, a niektóre placówki są otwarte w niedziele, o ile zezwala na to prawo. Kliniki okulistyczne i niektóre niezależne salony mają bardziej regularne godziny otwarcia. Warto zapytać o harmonogram podczas rekrutacji, ponieważ różni się on znacznie w zależności od pracodawcy.