Mediator: jak znaleźć się na liście mediatorów sądowych
Mediator to osoba neutralna, która pomaga stronom sporu w osiągnięciu własnego porozumienia w sprawach rodzinnych, cywilnych, handlowych, pracowniczych lub karnych. Każdy, kto spełnia podstawowe warunki określone w Kodeksie postępowania cywilnego, może pełnić funkcję mediatora, jednak aby regularnie otrzymywać zlecenia od sądów, konieczne jest odbycie szkolenia oraz wpisanie na listę stałych mediatorów prowadzoną przez prezesa sądu okręgowego.
Czym właściwie zajmuje się mediator?
Mediator nie osądza, nie doradza ani nie podejmuje decyzji. Jego zadaniem jest prowadzenie uporządkowanej rozmowy między osobami, które zazwyczaj już ze sobą nie rozmawiają, tak aby mogły wypracować porozumienie, którego obie strony będą przestrzegać. Organizuje spotkania, ustala zasady, dba o to, by każda strona została wysłuchana, pomaga oddzielić stanowiska od rzeczywistych interesów, a gdy strony są gotowe, sporządza pisemną ugodę.
W polskiej praktyce większość spraw mediacyjnych trafia do sądów. Sędzia może skierować strony do mediacji na każdym etapie postępowania cywilnego, a sądy mogą również zaprosić strony na spotkanie informacyjne dotyczące polubownego rozwiązywania sporów. Strony wybierają mediatora z listy sądowej lub akceptują osobę zaproponowaną przez sąd. Ugoda zawarta w obecności mediatora, a następnie zatwierdzona przez sąd, ma moc prawną ugody sądowej, więc dobrze sporządzona umowa może ostatecznie zakończyć sprawę.
Mediacja ma charakter dobrowolny i poufny. Mediator nie może zostać wezwany jako świadek w sprawie treści rozmów prowadzonych podczas sesji, chyba że strony wyrażą na to zgodę, a propozycje przedstawione w trakcie mediacji nie mogą być później wykorzystywane jako dowody. Ta poufność stanowi sedno tego zawodu i jest powodem, dla którego ludzie podczas mediacji mówią rzeczy, których nigdy nie powiedzieliby w sądzie.
Kto może zostać mediatorem?
Polskie prawo nie traktuje mediacji jako zamkniętego, licencjonowanego zawodu, takiego jak adwokat czy notariusz. Nie ma egzaminu państwowego ani samorządu zawodowego. Zamiast tego przepisy określają minimalne warunki, a następnie rozróżniają mediatora doraźnego od stałego mediatora.
Zgodnie z Kodeksem postępowania cywilnego mediatorem w sprawach cywilnych może być osoba fizyczna posiadająca pełną zdolność do czynności prawnych i korzystająca z pełni praw obywatelskich. Sędziowie czynni nie mogą pełnić funkcji mediatorów; mogą to robić sędziowie w stanie spoczynku. Oznacza to, że teoretycznie strony mogą uzgodnić niemal każdą osobę, której ufają.
Statusem istotnym dla regularnej pracy jest status stałego mediatora. Zgodnie z art. 157a Prawa o ustroju sądów powszechnych (Ustawy o systemie sądów powszechnych) stały mediator to osoba, która:
- spełnia ogólne warunki określone w Kodeksie postępowania cywilnego,
- posiada wiedzę i umiejętności w zakresie prowadzenia mediacji,
- ma co najmniej 26 lat,
- posługuje się językiem polskim,
- nie został prawomocnie skazany za przestępstwo umyślne lub umyślne przestępstwo skarbowe,
- został wpisany na listę stałych mediatorów prowadzoną przez prezesa sądu okręgowego.
Wpis dokonywany jest na podstawie decyzji prezesa sądu na podstawie wniosku złożonego na oficjalnym formularzu wraz z oświadczeniami i dokumentami potwierdzającymi spełnienie warunków. Odwołanie od odmowy lub skreślenia z listy kieruje się do prezesa sądu apelacyjnego. Każdy sąd okręgowy publikuje aktualny wykaz w swoim Biuletynie Informacji Publicznej.
Szkolenie: jak wykazać „wiedzę i umiejętności”
Prawo nie określa jednego oficjalnego kursu, więc w praktyce wnioskodawcy wykazują swoje kompetencje za pomocą certyfikatów ze szkoleń z mediacji prowadzonych przez organizacje pozarządowe, uczelnie, izby zawodowe i ośrodki mediacyjne. Sądy biorą pod uwagę zakres i czas trwania szkolenia oraz ćwiczenia praktyczne, więc krótkie webinarium online stanowi słabą podstawę do złożenia wniosku.
Rozsądna ścieżka wygląda następująco: kurs podstawowy obejmujący proces mediacji, techniki komunikacji i negocjacji, a następnie kurs specjalistyczny w dziedzinie, w której chcesz pracować, np. mediacja rodzinna, gospodarcza lub pracownicza. Szczególnie mediacja rodzinna wymaga zrozumienia rozwoju dziecka, władzy rodzicielskiej i ustaleń dotyczących kontaktów z dzieckiem, ponieważ wiele spraw dotyczy planów wychowania dzieci po rozstaniu.
Wielu mediatorów zdobywa najpierw doświadczenie jako współmediatorzy w ośrodku mediacyjnym, zanim zgłoszą się do rejestru sądowego. Praca w parze z doświadczonym mediatorem uczy, jak radzić sobie w sytuacjach, których nie opisują podręczniki, takich jak odejście jednej ze stron lub próba przekształcenia sesji w rozprawę przez adwokata.
Oddzielne listy dla spraw karnych, nieletnich i pracowniczych
Lista stałych mediatorów dotyczy głównie spraw cywilnych. W innych obszarach obowiązują odrębne zasady. Mediacja w sprawach karnych jest prowadzona przez instytucje i osoby wpisane do odrębnego rejestru prowadzonego przez prezesów sądów okręgowych, zgodnie z rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości. Mediacja w sprawach nieletnich oraz w postępowaniach przed sądami administracyjnymi również podlega odrębnym przepisom.
Zbiorowe spory pracownicze między związkami zawodowymi a pracodawcami to z kolei odrębna dziedzina: strona neutralna jest tam wybierana z listy prowadzonej przez ministra odpowiedzialnego za pracę. Mediacja rówieśnicza w szkołach oraz mediacja społeczna prowadzona przez lokalne organizacje funkcjonują całkowicie poza systemem skierowań sądowych. Jeśli planujesz karierę mediatora, wcześnie zdecyduj, którą z tych dziedzin chcesz uprawiać, ponieważ różnią się one pod względem szkolenia, klientów i formalności.
Obszary specjalizacji
Większość praktyków specjalizuje się w konkretnych dziedzinach. Główne obszary to:
- mediacja rodzinna: rozwód i separacja, kontakty z dziećmi, alimenty, podział majątku, plany dotyczące wychowania dzieci,
- mediacja cywilna i handlowa: niezapłacone faktury, spory umowne, roszczenia budowlane, spory między udziałowcami,
- mediacja w miejscu pracy: konflikty między pracownikami a kierownictwem, skargi dotyczące mobbingu, spory dotyczące rozwiązania stosunku pracy,
- mediacja w sprawach karnych i dotyczących nieletnich: spotkania między ofiarą a sprawcą, odszkodowanie i przeprosiny,
- spory sąsiedzkie, mieszkaniowe i społeczne, często prowadzone przez lokalne organizacje pozarządowe.
Kierunek działalności zazwyczaj zależy od wykształcenia. Prawnicy zazwyczaj zajmują się sprawami gospodarczymi, psychologowie i pedagodzy – sprawami rodzinnymi, a specjaliści ds. kadr – mediacją w miejscu pracy. Pracownicy socjalni często przechodzą przekwalifikowanie w zakresie mediacji rodzinnej, ponieważ znają już instytucje, z którymi mają do czynienia rodziny; więcej na ten temat można przeczytać w naszym artykule na temat roli pracownika socjalnego.
Ile zarabia mediator?
Dla większości osób mediacja jest raczej dodatkowym zajęciem niż źródłem pełnoetatowego wynagrodzenia. Zarobki zależą od liczby spraw, a nie od stałej pensji miesięcznej, a napływ spraw może być nieregularny.
Opłaty za mediację zarządzoną przez sąd w sprawach cywilnych są ustalane w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości, oddzielnie dla spraw majątkowych i niemajątkowych, i są pokrywane przez strony. Ceny prywatnych mediacji, zwłaszcza handlowych, są ustalane swobodnie, za sesję lub za sprawę. W praktyce mediator przyjmujący sporadyczne zlecenia sądowe zarabia skromny dodatek, podczas gdy doświadczony specjalista ds. mediacji handlowych lub rodzinnych, posiadający stały napływ prywatnych klientów w dużym mieście, może zarabiać powyżej średniej krajowej.
Czynniki wpływające na wysokość dochodów to specjalizacja (sprawy gospodarcze są lepiej opłacane niż większość spraw rodzinnych lub karnych), renoma wśród sędziów i prawników, lokalizacja, umiejętność pracy w języku angielskim lub innym języku oraz forma zatrudnienia. Większość mediatorów prowadzi własną działalność gospodarczą (jednoosobową działalność gospodarczą), współpracuje z centrum mediacyjnym na podstawie umowy zlecenia (umowa cywilnoprawna) lub łączy mediację z praktyką prawniczą, psychologiczną lub coachingową. Jeśli planujesz założyć własną działalność, nasz przewodnik na temat jak założyć jednoosobową działalność gospodarczą obejmuje rejestrację w CEIDG oraz pierwsze wybory dotyczące ZUS.
Co sprawia, że mediator jest dobrym mediatorem?
W rozmowach z doświadczonymi mediatorami pojawiają się trzy kwestie. Po pierwsze, prawdziwa neutralność: nie wolno faworyzować żadnej ze stron, nawet jeśli jedna z nich budzi wyraźnie większą sympatię. Po drugie, kontrola nad procesem: to mediator ustala porządek obrad, zapobiega eskalacji konfliktu i dba o to, by spotkanie koncentrowało się na kwestiach, co do których można osiągnąć porozumienie. Po trzecie, precyzja w sporządzaniu dokumentów: ugoda zawierająca niejasne informacje dotyczące terminów, kwot lub godzin kontaktowych trafi z powrotem do sądu w ciągu kilku miesięcy.
Potrzebna jest również cierpliwość w pracy administracyjnej. Każda sprawa skierowana przez sąd wiąże się z kontaktem z sądem, powiadamianiem stron, dotrzymywaniem terminów oraz przygotowywaniem protokołu z mediacji, który trafia z powrotem do sędziego. Osoby, które zaniedbują tę stronę, szybko tracą zlecenia, ponieważ sędziowie i koordynatorzy sądowi ds. mediacji zwracają uwagę na to, kto wywiązuje się z obowiązków na czas.
Nadchodzące zmiany: projekt ustawy o mediatorach sądowych
Rząd przygotował projekt ustawy o mediatorach sądowych, instytucjach szkoleniowych w zakresie mediacji oraz Krajowym Rejestrze Mediatorów. Zgodnie z opisem rządu elektroniczny rejestr zastąpiłby rozproszone wykazy prowadzone przez prezesów sądów okręgowych oraz odrębne rejestry spraw karnych. Mediator sądowy musiałby posiadać wyższe wykształcenie, mieć co najmniej 26 lat, ukończyć szkolenie podstawowe i specjalistyczne w zatwierdzonej instytucji szkoleniowej oraz być wpisany do rejestru.
W momencie pisania tego tekstu projekt nadal znajdował się w trakcie procedury legislacyjnej, a podobne wcześniejsze plany dotyczące utworzenia krajowego rejestru utknęły w martwym punkcie. Jeśli planujesz teraz swoje szkolenie, wybierz program, który prawdopodobnie spełni przyszłe, bardziej rygorystyczne standardy, i sprawdź aktualny stan prawny przed zgłoszeniem się do sądu.
Czy mediacja to dobry wybór kariery?
Mediacja jest odpowiednia dla osób, które mają już zawód i chcą wzbogacić go o ustrukturyzowany sposób rozwiązywania konfliktów: prawników, psychologów, specjalistów ds. kadr, nauczycieli i pracowników socjalnych. Wymaga spokoju, ciekawości wobec ludzi oraz tolerancji dla emocji innych osób.
Jest to słaby wybór, jeśli potrzebujesz przewidywalnego dochodu już od pierwszego miesiąca lub jeśli chcesz rozwiązywać problemy za innych. Każdy, kto narzuca własne rozwiązania, traci zaufanie obu stron. Jeśli pociąga Cię strona prawna, ale wolisz jasne procedury i dokumenty, zapoznaj się z zawodami takimi jak agent celny lub innymi stanowiskami związanymi z prawem w naszej sekcji zawody związane z prawem i zgodnością z przepisami.
Często zadawane pytania
Czy potrzebuję dyplomu prawniczego, aby zostać mediatorem?
Nie. Polskie prawo nie wymaga od mediatorów posiadania wykształcenia prawniczego. Aby zostać wpisanym na listę stałych mediatorów, należy mieć co najmniej 26 lat, posługiwać się językiem polskim, nie być skazanym za przestępstwo umyślne oraz wykazać się wiedzą i umiejętnościami w zakresie mediacji, zazwyczaj poprzez przedstawienie certyfikatów ukończenia szkoleń. Projekt ustawy wprowadziłby wymóg posiadania wyższego wykształcenia, ale w dowolnej dziedzinie.
Jak znaleźć się na sądowej liście stałych mediatorów?
Należy złożyć wniosek na oficjalnym formularzu do prezesa wybranego sądu okręgowego, dołączając oświadczenia i dokumenty potwierdzające spełnienie warunków, głównie dotyczące przeszkolenia w zakresie mediacji. O wpisaniu na listę decyduje prezes; od odmowy można złożyć odwołanie do prezesa sądu apelacyjnego. Lista jest następnie publikowana w Biuletynie Informacji Publicznej sądu.
Czy mediator może podejmować decyzje w imieniu stron?
Nie. Mediator nie ma uprawnień do rozstrzygania sporu. Wszystkie decyzje podejmują same strony, a mediator jedynie pomaga im w komunikacji i sporządzeniu ugody. Jeśli strony osiągną porozumienie w sprawie skierowanej przez sąd, sąd następnie je weryfikuje i, o ile jest ono zgodne z prawem, zatwierdza, nadając mu moc ugody sądowej.
Czy mogę pracować jako mediator w pełnym wymiarze godzin?
Niektórzy tak robią, głównie specjaliści od spraw handlowych i rodzinnych, cieszący się ugruntowaną renomą w dużych miastach. Większość osób pełniących tę rolę łączy mediację z innym zawodem, ponieważ zlecenia sądowe pojawiają się nieregularnie, a wynagrodzenia za mediację zlecone przez sąd są ograniczone przepisami. Budowanie prywatnej bazy klientów poprzez kontakt z prawnikami, działami kadr i przedsiębiorstwami jest typową drogą do pracy w pełnym wymiarze godzin.
Czy mediacja ma charakter poufny?
Tak. Postępowanie mediacyjne nie ma charakteru publicznego, a mediator ma obowiązek zachowania w tajemnicy informacji uzyskanych w trakcie mediacji, chyba że strony wyrażą zgodę na ich ujawnienie. Propozycje ugody, ustępstwa i oświadczenia złożone podczas mediacji nie mogą być później wykorzystywane jako dowody w sądzie. To właśnie ta ochrona pozwala stronom na swobodną rozmowę i wypróbowywanie rozwiązań bez ryzyka.