Automatyk: umiejętności, SEP, wynagrodzenie
Technik automatyki (automatyk) zajmuje się instalacją, uruchamianiem i konserwacją systemów sterowania obsługujących linie produkcyjne: sterowników PLC, czujników, napędów i paneli operatorskich. W Polsce zawód ten zdobywa się w trzyletniej szkole branżowej, a potwierdzeniem wykształcenia jest egzamin ELM.01, jednak pracodawcy oczekują również certyfikatu SEP oraz praktycznych umiejętności w zakresie sterowników PLC. Większość ofert pracy dotyczy utrzymania ruchu w zakładach produkcyjnych.
Czym zajmuje się technik automatyki?
Automatyk (kod KZiS 731107) dba o sprawne działanie zautomatyzowanych maszyn. Gdy linia pakująca zatrzymuje się, ponieważ czujnik nie wykrywa już produktu, gdy przetwornica częstotliwości zgłasza błąd lub komórka robotyczna nie chce się uruchomić, to właśnie technik automatyki diagnozuje przyczynę, usuwa usterkę i przywraca produkcję do normy. Ta sama osoba montuje nowe szafy sterownicze, podłącza czujniki i siłowniki oraz bierze udział w uruchamianiu nowych maszyn.
Oficjalny program nauczania opisuje trzy zadania: instalowanie przemysłowych systemów automatyki, ich uruchamianie oraz obsługę. W ogłoszeniach o pracę przekłada się to na konkretne obowiązki, takie jak zapewnienie ciągłej pracy zautomatyzowanych linii produkcyjnych i systemów magazynowych, diagnozowanie i usuwanie usterek automatyki, modyfikowanie programów sterowników PLC, ustawianie parametrów falowników i serwonapędów oraz aktualizowanie dokumentacji technicznej. Technicy automatyki pracują w przetwórstwie spożywczym, u dostawców motoryzacyjnych, w branży tworzyw sztucznych, papierniczej, w centrach logistycznych oraz we wszystkich zakładach, w których maszyny działają na sterownikach programowalnych.
Kto jest kim w branży automatyki?
Termin „automatyk” jest używany w zakładach produkcyjnych w odniesieniu do kilku różnych stanowisk, a różnice między nimi mają znaczenie dla wykształcenia i wynagrodzenia. Niniejszy przewodnik obejmuje cały zawód; każda z poniższych specjalizacji ma swój własny, szczegółowy artykuł:
- Technik automatyki: tytuł na poziomie technika (poziom 5 Polskiej Ramy Kwalifikacji), który obejmuje dodatkowe kwalifikacje oraz szerszy zakres programowania i diagnostyki.
- Technik automatyki utrzymania ruchu: najczęściej spotykany tytuł w ogłoszeniach, skupiający się na utrzymaniu sprawności istniejących linii produkcyjnych, zazwyczaj w systemie zmianowym.
- Programista sterowników PLC: tworzy i modyfikuje programy sterujące, często na zlecenie producentów maszyn i integratorów, co wiąże się z częstymi wyjazdami służbowymi w celu uruchomienia instalacji.
- Inżynier automatyki i robotyki (inżynier automatyki i robotyki): projektuje systemy sterowania i komórki robotyczne; wymagane wykształcenie wyższe.
- Technik mechatronik: łączy mechanikę, elektronikę i automatykę; jest to popularna alternatywna ścieżka prowadząca do tych samych zawodów.
Jak zostać automatykiem?
W ramach tego zawodu istnieje jedna kwalifikacja: ELM.01. Montaż, uruchamianie i obsługiwanie układów automatyki przemysłowej (instalowanie, uruchamianie i obsługa systemów automatyki przemysłowej). Znajduje się ona na poziomie 3 Polskiej Ramy Kwalifikacji i jest realizowana w ramach trzyletniej szkoły branżowej I stopnia, która łączy zajęcia teoretyczne ze szkoleniem praktycznym, często odbywającym się w lokalnym zakładzie przemysłowym. Osoby dorosłe mogą zamiast tego uczestniczyć w kwalifikacyjnych kursach zawodowych (KKZ).
Egzamin zawodowy z zakresu ELM.01 jest przeprowadzany przez Centralną Komisję Egzaminacyjną i składa się z 60-minutowego testu pisemnego oraz 180-minutowej części praktycznej, podczas której należy zmontować i uruchomić działający system automatyki. Po zdaniu egzaminu i ukończeniu szkoły otrzymuje się dyplom zawodowy w zawodzie automatyka.
Tytuł ten można rozszerzyć. Po ukończeniu szkoły branżowej I stopnia można kontynuować naukę w szkole branżowej II stopnia lub wziąć udział w kursie KKZ, zdać drugi egzamin kwalifikacyjny ELM.04, skupiający się na obsłudze przemysłowych systemów automatyki, i uzyskać dyplom zawodowy technika automatyki. Warto rozważyć ten krok już na wczesnym etapie, ponieważ wiele ogłoszeń o pracę w dziale konserwacji wymaga średniego wykształcenia technicznego.
Dlaczego prawie każde ogłoszenie o pracę w dziedzinie automatyki wymaga SEP?
Technik automatyki pracuje przy urządzeniach elektrycznych pod napięciem, a wymaga to posiadania świadectwa kwalifikacyjnego wydanego po zdaniu egzaminu przed komisją kwalifikacyjną, potocznie nazywanego „SEP”. W ogłoszeniach o pracę w branży automatyki wymaganie to pojawia się częściej niż jakikolwiek dyplom ukończenia szkoły.
Świadectwo jest podzielone na grupy i zakresy. Grupa G1 obejmuje urządzenia elektryczne, G2 – urządzenia grzewcze, a G3 – urządzenia gazowe. W ramach każdej grupy litera „E” oznacza eksploatację, a „D” – dozór.
Typowy wymóg w ogłoszeniu o pracę dla technika automatyki brzmi: „uprawnienia SEP G1 E do 1 kV”, czasami z dopiskiem G1 D w przypadku stanowisk kierowniczych lub G2 i G3 jako dodatkowy atut w zakładach posiadających instalacje parowe i gazowe. Certyfikat jest ważny przez pięć lat, więc należy go odnawiać.
Niektórzy pracodawcy cenią sobie również uprawnienia UDT na wózki widłowe, suwnice i podnośniki koszowe, ponieważ pracownicy utrzymania ruchu często muszą dotrzeć do urządzeń znajdujących się wysoko nad halą produkcyjną.
Sterowniki PLC, napędy i interfejsy HMI: narzędzia wymieniane w ogłoszeniach o pracę
W polskich zakładach dominuje firma Siemens, dlatego w większości ogłoszeń o pracę dla techników automatyki pojawiają się sterowniki S7-300, S7-1200 i S7-1500 programowane w środowiskach Step 7 i TIA Portal. Inne nazwy, które regularnie się pojawiają:
- Beckhoff z oprogramowaniem TwinCAT 2 i 3 oraz sieciami EtherCAT, sterowniki Mitsubishi, Omron i Allen-Bradley,
- panele operatorskie HMI i systemy SCADA do wizualizacji i sterowania procesami,
- przetwornice częstotliwości, softstarty i serwonapędy takich producentów jak Siemens, Danfoss, SEW i NORD,
- program EPLAN do tworzenia dokumentacji elektrycznej oraz umiejętność czytania schematów połączeń i rysunków technicznych,
- sieci przemysłowe, takie jak Profinet i Profibus, a także podstawy pneumatyki,
- systemy CMMS do rejestrowania prac konserwacyjnych.
Na poziomie podstawowym pracodawcy oczekują głównie umiejętności odczytania programu sterownika PLC, połączenia się z nim przez Internet i ustalenia, które wejście lub warunek powoduje zatrzymanie maszyny. Pisanie nowych programów i zmiana logiki zwykle wiążą się z nabyciem doświadczenia lub awansem na stanowiska technika i programisty.
Konserwacja czy uruchomienie: dwa bardzo różne zawody
Większość techników automatyki pracuje w dziale utrzymania ruchu. Celem jest zapewnienie ciągłości pracy: reagowanie na awarie, przeprowadzanie planowych konserwacji oraz sugerowanie usprawnień, aby ta sama awaria nie powtórzyła się. Produkcja trwa przez całą dobę, więc konserwacja również odbywa się w systemie zmianowym: powszechne są systemy dwu- i trzyzmianowe, a niektóre zakłady stosują system czterobrygadowy z 12-godzinnymi zmianami.
Alternatywą jest praca w zakresie uruchamiania maszyn dla producentów i integratorów. W tym przypadku pomagasz w budowie i uruchamianiu nowych maszyn oraz linii produkcyjnych, bierzesz udział w testach odbiorczych FAT i SAT oraz wyjeżdżasz do zakładów klientów na kilka dni lub tygodni. Godziny pracy to zazwyczaj zmiany dzienne, ale delegacje i nadgodziny są częścią tej pracy, a sama praca jest bliższa programowaniu niż naprawom awaryjnym.
Ile zarabia technik automatyki?
Początkujący technik automatyki bez uprawnień SEP i doświadczenia w pracy z sterownikami PLC zazwyczaj zaczyna od wynagrodzenia powyżej krajowej płacy minimalnej, ale poniżej średniej krajowej. Po kilku latach pracy w utrzymaniu ruchu, uzyskaniu certyfikatu G1 oraz nabyciu umiejętności diagnozowania i modyfikowania programów firmy Siemens wynagrodzenie zazwyczaj osiąga lub przekracza średnią krajową, a doświadczeni specjaliści w dużych zakładach zarabiają znacznie powyżej tej średniej.
Największy wpływ na wynagrodzenie mają system zmianowy (dodatki za pracę w nocy i na zmiany), branża (przemysł motoryzacyjny, chemiczny i duzi producenci żywności zazwyczaj płacą więcej niż małe warsztaty), region (obszary przemysłowe, takie jak Wielkopolska, Dolny Śląsk, Śląsk oraz okolice Łodzi i Warszawy, oferują więcej lepiej płatnych ofert), znajomość platform PLC oraz dodatki za delegacje w ramach zadań związanych z uruchamianiem instalacji. Premie roczne i dodatki powiązane z wynikami zakładu są powszechne w ramach umowy o pracę.
Warunki pracy i bezpieczeństwo na hali produkcyjnej
Praca ta wymaga wysiłku fizycznego. Pracuje się na stojąco, często w hałaśliwym otoczeniu, czasami w upale lub na mrozie – w zależności od procesu produkcyjnego – oraz wspina się po drabinach i platformach, aby dotrzeć do czujników i napędów. Wiele zakładów dysponuje nowoczesnymi, klimatyzowanymi halami, ale przetwórstwo mięsne, odlewnie i papiernie to zupełnie inne środowisko pracy niż zakład montażu elektroniki.
Głównymi zagrożeniami są porażenie prądem i ruchome części maszyn. Zakłady stosują procedury blokowania i oznaczania (lockout/tagout), często nazywane LOTO, aby zapewnić, że maszyna nie uruchomi się, gdy ktoś na niej pracuje, a przestrzeganie tych procedur jest warunkiem utrzymania stanowiska pracy. Kolejnym czynnikiem jest presja: gdy linia produkcyjna się zatrzymuje, każda minuta kosztuje zakład pieniądze, a technik automatyki jest osobą, na którą wszyscy czekają.
Błędy, które hamują rozwój nowego technika automatyki
Pierwszym z nich jest traktowanie SEP jako opcjonalnego. Absolwenci, którzy odkładają egzamin G1, tracą najciekawsze oferty, ponieważ pracodawcy rzadko pozwalają komukolwiek pracować przy szafach sterowniczych bez tego certyfikatu. Drugim błędem jest nauka programowania sterowników PLC wyłącznie na podstawie filmów. Osoby rekrutujące na stanowiska związane z konserwacją pytają, w jaki sposób wykryłbyś usterkę na prawdziwej maszynie, więc czas spędzony przy zestawie szkoleniowym, małym sterowniku S7-1200 lub symulatorze w TIA Portal jest wart więcej niż certyfikaty uczestnictwa.
Trzecim błędem jest ignorowanie mechaniki i pneumatyki. Wiele awarii, które na pierwszy rzut oka wyglądają na usterki automatyki, okazuje się być zużytym łożyskiem, nieszczelnym zaworem lub źle wyregulowanym uchwytem czujnika. Technik automatyki, który najpierw sprawdza proste rzeczy, szybciej naprawia linie produkcyjne i zdobywa zaufanie kierownika zmiany, a to właśnie on decyduje o tym, kto zostanie awansowany na stanowisko technika lub specjalisty.
Czy automatyka to zawód z przyszłością?
Popyt na techników automatyki wynika z tego samego trendu, który niepokoi przedstawicieli innych zawodów: coraz więcej maszyn, robotów i zautomatyzowanych magazynów. Każda nowa linia produkcyjna potrzebuje osób, które potrafią ją zainstalować, uruchomić i utrzymać w ruchu, a oferty pracy dla osób łączących kwalifikacje elektryczne z umiejętnościami w zakresie sterowników PLC pojawiają się przez cały rok w każdym regionie przemysłowym.
Zmienia się również charakter tej pracy. Maszyny są podłączone do sieci zakładowych i gromadzą dane, co wiąże się z nowymi zagadnieniami, takimi jak ochrona systemów sterowania przed cyberatakami – rozwijająca się dziedzina dla specjalisty ds. cyberbezpieczeństwa – oraz modele konserwacji predykcyjnej tworzone przez analityka danych na podstawie danych z czujników i sterowników. Technik automatyki, który rozumie sieci przemysłowe i dane, a nie tylko okablowanie, będzie miał silną pozycję w ciągu następnej dekady.
Często zadawane pytania
Jaka jest różnica między automatyką a techniką automatyki?
„Automatyk” to tytuł zawodowy uzyskiwany po ukończeniu trzyletniej szkoły branżowej, obejmujący jedną kwalifikację: ELM.01. Tytuł „technik automatyk” wymaga dodatkowej kwalifikacji ELM.04 i odpowiada wyższemu poziomowi w Polskiej Ramie Kwalifikacji. Technikom zazwyczaj powierza się więcej zadań związanych z diagnostyką i programowaniem, a w wielu ogłoszeniach o pracę w zakresie konserwacji preferowane jest wykształcenie średnie techniczne.
Czy do pracy jako technik automatyki potrzebny jest certyfikat SEP?
W praktyce tak. Niemal każde polskie ogłoszenie o pracę w branży automatyki wymaga certyfikatu kwalifikacyjnego dla grupy G1 w zakresie eksploatacji (E) do 1 kV, ponieważ praca wiąże się z obsługą urządzeń elektrycznych pod napięciem. Niektórzy pracodawcy zatrudnią cię bez niego i pokryją koszty egzaminu, ale posiadanie certyfikatu daje ci wyraźną przewagę.
Który sterownik PLC technik automatyki powinien opanować w pierwszej kolejności?
Siemens. Sterowniki S7-1200 i S7-1500 programowane w TIA Portal pojawiają się w większości polskich ogłoszeń, a S7-300 z programem Step 7 jest nadal powszechny w starszych zakładach. Gdy już dobrze zrozumiesz jedną platformę, nauka obsługi systemów Beckhoff, Mitsubishi lub Allen-Bradley będzie znacznie łatwiejsza, ponieważ logika i diagnostyka opierają się na tych samych zasadach.
Czy osoba dorosła może przekwalifikować się na technika automatyki?
Tak. Osoby dorosłe mogą uczestniczyć w kwalifikacyjnych kursach zawodowych w ramach programu ELM.01, a następnie ELM.04 w celu uzyskania tytułu technika, oraz przystępować do tych samych egzaminów państwowych, co uczniowie. Najłatwiej przekwalifikowują się osoby z doświadczeniem jako elektrycy lub mechanicy, ponieważ znają już zasady okablowania lub budowę maszyn i muszą jedynie poszerzyć swoją wiedzę o sterowniki PLC i automatykę.
Czy praca technika automatyki odbywa się na zmiany?
Zazwyczaj tak, jeśli pracujesz w dziale konserwacji. Fabryki działają nieprzerwanie, więc powszechne są systemy dwuzmianowe, trzyzmianowe oraz 12-godzinne systemy czterobrygadowe. Osoby zajmujące się uruchamianiem maszyn i programowaniem sterowników PLC u producentów maszyn zazwyczaj pracują na zmianach dziennych, ale wiąże się to z podróżami służbowymi i nadgodzinami podczas uruchamiania maszyn u klientów.