Astronom: studia, praca badawcza i zarobki
Astronom to w praktyce naukowiec, który większość czasu spędza na pisaniu kodu, analizowaniu danych z teleskopów i satelitów oraz publikowaniu artykułów, a nie na patrzeniu przez okular teleskopu. Droga kariery prowadzi przez studia astronomiczne i doktorat w szkole doktorskiej do stanowisk finansowanych z grantów na uniwersytetach, w instytutach PAN lub w sektorze kosmicznym.
Czym właściwie zajmuje się astronom?
Polska klasyfikacja zawodów, KZiS (Klasyfikacja Zawodów i Specjalności), wymienia w grupie „Fizycy i astronomowie” dwa pokrewne zawody: astronom (211102) i astrofizyk (211101). W codziennym życiu akademickim te dwa tytuły niemal całkowicie się pokrywają. Termin „astrofizyk” kładzie nacisk na fizykę gwiazd, galaktyk i środowiska międzygwiazdowego, natomiast „astronom” to szersze określenie dla każdego, kto prowadzi badania nad obiektami poza Ziemią.
W ramach tego zawodu wyróżnia się trzy główne profile. Astronomowie obserwacyjni planują obserwacje i analizują dane z teleskopów naziemnych oraz misji kosmicznych. Teoretycy i astrofizycy obliczeniowi tworzą modele i przeprowadzają symulacje na klastrach obliczeniowych. Specjaliści ds. oprzyrządowania projektują i testują detektory, spektrografy oraz instrumenty kosmiczne. Większość badaczy łączy co najmniej dwa z tych profili.
Typowy tydzień pracy zaskakująco przypomina ten, jaki ma analityk danych. Pisze się i debuguje skrypty w języku Python, uruchamia się potoki analityczne, codziennie rano przegląda się nowe artykuły na arXiv, omawia wyniki z współpracownikami z różnych krajów oraz pracuje nad kolejną publikacją. Do tego dochodzą wnioski o czas obserwacyjny na teleskopach i granty badawcze, recenzowanie artykułów innych autorów, prowadzenie zajęć dla studentów oraz wykłady popularyzatorskie. Obserwacje nocne są obecnie często prowadzone zdalnie lub za pomocą teleskopów zautomatyzowanych, a wyjazdy do dużych obserwatoriów w Chile lub RPA mają charakter raczej sporadyczny niż rutynowy.
Jak zostać astronomem?
Nie ma drogi na skróty poprzez krótkie kursy czy szkoły zawodowe: w praktyce praca badawcza wymaga wyższego wykształcenia, a stałe stanowisko badawcze – stopnia doktora. Typowa ścieżka wygląda następująco:
- Matura z rozszerzoną matematyką i fizyką. Sukces w Olimpiadzie Astronomicznej lub olimpiadach fizycznych pomaga w przyjęciu na studia i świadczy o wczesnym zaangażowaniu.
- Licencjat i magisterium z astronomii. Kierunki astronomiczne oferują między innymi Uniwersytet Warszawski, Uniwersytet Jagielloński, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, Uniwersytet Wrocławski oraz Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Wiele osób trafia na te kierunki również poprzez fizykę, matematykę stosowaną lub informatykę.
- Studia doktoranckie w szkole doktorskiej. Szkoły doktorskie przy uczelniach wyższych oraz w Centrum Astronomicznym im. Mikołaja Kopernika PAN (CAMK) prowadzą nabór w ramach konkretnych projektów badawczych. Doktoranci otrzymują stypendium doktoranckie i zazwyczaj pracują w ramach grupy badawczej.
- Postdoc. Jedno lub więcej stanowisk badawczych na czas określony, bardzo często za granicą, podczas których budujesz dorobek publikacyjny jako niezależny naukowiec.
- Adiunkt i wyższe stanowiska. Stałe stanowisko lub stanowisko z możliwością uzyskania stałego zatrudnienia na uniwersytecie lub w instytucie, a z czasem habilitacja i profesura dla osób pozostających w środowisku akademickim.
Letnie programy studenckie, takie jak te organizowane przez CAMK, oraz projekty badawcze realizowane w trakcie studiów mają większe znaczenie niż oceny. Dzięki nim zdobywasz pierwsze artykuły napisane w współautorstwie oraz referencje od osób, które później zasiądą w komisjach rekrutacyjnych.
Gdzie pracują astronomowie?
Baza badawcza skupia się w kilku ośrodkach, a każdy z nich ma swoje specjalizacje.
Uczelnie wyższe
Instytuty astronomiczne i obserwatoria działają przy uczelniach w Warszawie, Krakowie, Toruniu, Wrocławiu i Poznaniu. Obserwatorium Astronomiczne Uniwersytetu Warszawskiego prowadzi program OGLE przy użyciu teleskopu w Las Campanas w Chile, a instytut w Toruniu prowadzi obserwatorium w Piwnicach. Uniwersytety łączą badania naukowe z dydaktyką, więc w ramach pracy należy liczyć się z udziałem w zajęciach ze studentami.
Instytuty Polskiej Akademii Nauk
CAMK PAN, posiadające oddziały w Warszawie i Toruniu, jest główną instytucją zajmującą się wyłącznie badaniami w tej dziedzinie i realizuje takie projekty, jak sieć teleskopów robotycznych Solaris. Centrum Badań Kosmicznych PAN (CBK PAN) zajmuje się badaniami kosmicznymi, instrumentami kosmicznymi, geodezją satelitarną i obserwacją Ziemi, a Centrum Fizyki Teoretycznej PAN zatrudnia naukowców zajmujących się kosmologią.
Organizacje międzynarodowe i infrastruktura
Polska jest członkiem Europejskiej Agencji Kosmicznej oraz Europejskiego Obserwatorium Południowego, co zapewnia dostęp do ich instrumentów, projektów i konkursów o pracę. Polskie stacje radioteleskopu LOFAR angażują również lokalne zespoły w duże międzynarodowe projekty badawcze.
Sektor kosmiczny
Polska Agencja Kosmiczna (POLSA) oraz prywatne firmy zajmujące się budową satelitów, ładunków optycznych i sprzętu kosmicznego, takie jak Creotech Instruments, Scanway czy SatRevolution, rekrutują osoby z wykształceniem fizycznym i astronomicznym, zwłaszcza te, które potrafią programować i pracować z instrumentami.
Planetaria i centra nauki
Planetaria, takie jak Planetarium Śląskie w Chorzowie, Niebo Kopernika w Centrum Nauki Kopernik w Warszawie, planetarium w Toruniu oraz planetarium EC1 w Łodzi, zatrudniają astronomów do przygotowywania pokazów, prowadzenia warsztatów i wyjaśniania zjawisk astronomicznych odwiedzającym.
Czego faktycznie wymagają ogłoszenia o pracę dla astronomów?
Rekrutacja w instytutach badawczych odbywa się w formie konkursu (otwartego naboru), ogłaszanego na stronie internetowej danej instytucji oraz w serwisie EURAXESS; Polskie Towarzystwo Astronomiczne również gromadzi oferty na swojej stronie internetowej. Przykładowe ogłoszenie CBK PAN na stanowisko „astronoma, fizyka, programisty” wymagało dyplomu z fizyki, astronomii, informatyki lub pokrewnej dziedziny, znajomości co najmniej dwóch z następujących języków programowania: C/C++, Python, Wolfram Mathematica i Fortran, a także znajomości języka angielskiego na poziomie pozwalającym na rozumienie tekstów specjalistycznych.
Ogłoszenia o stanowiskach adiunktów wymagają dodatkowo stopnia doktora, listy publikacji w recenzowanych czasopismach oraz określonej specjalizacji, na przykład astrofizyki gwiazdowej, układów egzoplanetarnych lub środowiska międzygwiezdnego. W praktyce osoby odpowiedzialne za rekrutację sprawdzają również:
- biegłą znajomość języka Python wraz z bibliotekami naukowymi, takimi jak NumPy, SciPy i Astropy,
- doświadczenie w pracy z systemem Linux, kontrolą wersji w git oraz klastrami obliczeniowymi, w tym z polską infrastrukturą, taką jak PL-Grid,
- pracę z danymi pochodzącymi z dużych programów obserwacyjnych i misji kosmicznych oraz z wnioskami o obserwacje,
- pisanie artykułów naukowych w języku angielskim i prezentowanie wyników na międzynarodowych konferencjach,
- doświadczenie w pozyskiwaniu finansowania, nawet niewielkich grantów, takich jak program NCN Preludium dla młodych naukowców.
Rozmowa kwalifikacyjna zazwyczaj obejmuje prezentację seminaryjną na temat Twoich badań. Komisja ocenia, jak jasno przedstawiasz problem oraz czy Twoje plany wpisują się w projekty instytutu, a nie tylko liczbę Twoich publikacji. Przed złożeniem podania dostosuj swoje CV do standardów akademickich; poradnik dotyczący pisania akademickiego CV zawiera informacje dotyczące listy publikacji i opisu badań.
Ile zarabia astronom?
Wynagrodzenie zależy w znacznie większym stopniu od etapu kariery i grantów niż od stanowiska. Stypendium doktoranckie w szkole doktorskiej jest ustalone ustawowo i pozostaje poniżej średniej krajowej, wzrastając po pozytywnej ocenie śródokresowej. Wynagrodzenie podstawowe adiunkta na wielu uczelniach jest zbliżone do średniej krajowej, a stanowiska w instytutach dysponujących znacznymi środkami z grantów mogą zapewniać wyższe wynagrodzenie.
Głównym czynnikiem są granty. Projekty finansowane przez Narodowe Centrum Nauki w ramach programów takich jak Sonata czy Opus, a także granty europejskie, mogą stanowić dodatek do wynagrodzenia podstawowego lub w całości pokrywać koszty stanowiska. Astronom posiadający kilka grantów i prowadzący współpracę międzynarodową może zarabiać znacznie powyżej średniej krajowej, podczas gdy osoba zatrudniona na podstawie umów na czas określony może doświadczać luk w dochodach.
Poza środowiskiem akademickim sytuacja wygląda inaczej. Absolwenci astronomii, którzy rozpoczynają karierę w dziedzinie nauki o danych, tworzenia oprogramowania lub w przemyśle kosmicznym, zazwyczaj już po kilku latach osiągają zarobki powyżej średniej krajowej, co jest jednym z powodów, dla których wielu z nich porzuca pracę badawczą po uzyskaniu stopnia doktora lub po pierwszym stażu podoktoranckim.
Czy trudno jest znaleźć pracę jako astronom?
Znalezienie stanowiska badawczego jest trudne, a przyczyna ma charakter strukturalny. Każdego roku pojawia się więcej nowych doktorów niż stałych stanowisk, więc kariera przypomina piramidę, której podstawę stanowią umowy na czas określony. Konkursy na stanowiska adiunktów przyciągają kandydatów z całego świata, a większość osób, które je wygrywają, ma za sobą co najmniej jeden staż podoktorancki za granicą.
Należy liczyć się z mobilnością. Podobnie jak śpiewak operowy, ubiegający się o jedno z nielicznych stałych miejsc w zespole, astronom często zmienia kraj więcej niż raz, zanim się osiedli. Jeśli przeprowadzka co dwa lub trzy lata nie wchodzi dla Ciebie w grę, od samego początku zaplanuj alternatywną karierę.
Dobrą wiadomością jest to, że umiejętności te są wysoce uniwersalne. Programowanie, statystyka, praca z ogromnymi zbiorami danych oraz pisanie po angielsku to właśnie to, czego poszukuje wielu pracodawców spoza środowiska naukowego.
Gdzie trafiają absolwenci astronomii, jeśli opuszczają środowisko akademickie?
Najczęstsze kierunki kariery poza nauką to:
- nauka o danych i uczenie maszynowe, gdzie doświadczenie w pracy z zaszumionymi, dużymi zbiorami danych jest bezpośrednio przydatne,
- tworzenie oprogramowania, zwłaszcza w dziedzinie nauki, symulacji i obliczeń o wysokiej wydajności,
- sektor kosmiczny, w zakresie analizy misji, testowania instrumentów i przetwarzania danych satelitarnych,
- geodezja, teledetekcja i obserwacja Ziemi, w ścisłym powiązaniu z pracami prowadzonymi w CBK PAN,
- finanse i analityka, gdzie cenione są umiejętności w zakresie modelowania ilościowego,
- edukacja i komunikacja naukowa, w szkołach, planetariach i centrach nauki.
Odejście ze środowiska akademickiego to zmiana kariery, a nie porażka, i warto się do niej odpowiednio przygotować. Pomocne może być porównanie wynagrodzeń w różnych sektorach, a jeśli rozważasz pracę związaną z danymi, przeczytaj, na czym polega praca naukowca zajmującego się danymi na co dzień. Badacze z dziedziny nauk humanistycznych borykają się z tą samą piramidą akademicką i logiką grantową, co pokazuje kariera muzykologa.
Dla kogo jest ta kariera?
Praca ta jest odpowiednia dla osób, które naprawdę lubią matematykę i programowanie, a nie tylko piękno nocnego nieba. Potrzebna jest cierpliwość do długotrwałych projektów, w których uzyskanie jednego wyniku może zająć miesiące, umiejętność samodzielnej pracy oraz pracy w międzynarodowych zespołach, a także wysoka tolerancja na niepewność co do kolejnego kontraktu.
Nie jest to najlepszy wybór, jeśli zależy Ci na szybkich, widocznych rezultatach, stabilnej pracy w jednym mieście lub zajęciach polegających głównie na praktycznej obsłudze teleskopów. Jeśli Twoją główną pasją jest obserwowanie nieba, astronomia może być również satysfakcjonującym hobby, które można uprawiać równolegle z innym zawodem, a amatorzy nadal wnoszą wkład w prawdziwe badania naukowe.
Najczęściej zadawane pytania dotyczące zawodu astronoma
Jaka jest różnica między astronomem a astrofizykiem?
KZiS wymienia je jako odrębne zawody: astronom (211102) i astrofizyk (211101), ale w praktyce badawczej te tytuły się pokrywają. Astrofizyk skupia się na fizyce obiektów niebieskich, np. na tym, jak ewoluują gwiazdy lub jak powstają galaktyki. Astronom to pojęcie szersze, obejmujące wszystkie badania obiektów poza Ziemią, w tym obserwacje, astronomię pozycyjną i oprzyrządowanie.
Gdzie można studiować astronomię?
Kierunki astronomiczne są oferowane przez kilka uczelni, w tym Uniwersytet Warszawski, Uniwersytet Jagielloński, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, Uniwersytet Wrocławski oraz Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Kształcenie doktoranckie jest dostępne w szkołach doktorskich przy tych uczelniach oraz w CAMK PAN. Częstą drogą dostępu do tej dziedziny są również kierunki fizyczne lub informatyczne.
Czy do pracy jako astronom potrzebny jest tytuł doktora?
Jeśli chodzi o karierę naukową, to tak. Stałe stanowisko na uczelni lub w instytucie PAN wymaga stopnia doktora i zazwyczaj doświadczenia podoktoranckiego. Posiadając tytuł magistra, można pracować w planetariach, centrach nauki, szkołach lub na stanowiskach technicznych w instytutach badawczych i w sektorze kosmicznym, a wiele z tych stanowisk wymaga codziennego korzystania z wiedzy astronomicznej.
Ile zarabia astronom?
Doktoranci otrzymują stypendium poniżej średniej krajowej. Adiunkt na uczelni często zarabia około średniej krajowej, a granty z NCN lub programów europejskich mogą znacznie podnieść tę kwotę powyżej średniej. Absolwenci astronomii, którzy przechodzą do branży analizy danych, oprogramowania lub przemysłu kosmicznego, zazwyczaj zarabiają powyżej średniej krajowej.
Czy astronomowie-amatorzy mogą wnieść wkład w prawdziwe badania naukowe?
Tak. Amatorzy obserwują gwiazdy zmienne, rejestrują meteory i bolidy, śledzą komety oraz pomagają w projektach nauki obywatelskiej polegających na klasyfikacji danych z dużych obserwacji. Polskie Towarzystwo Miłośników Astronomii zrzesza amatorów, a sieci takie jak Polska Sieć Bolidowa opierają się na pracy obserwatorów-wolontariuszy. Wielu profesjonalnych astronomów zaczynało właśnie w ten sposób.