Dramaturg: na czym polega ta praca i jak zacząć
Dramaturg to albo autor sztuk teatralnych, albo specjalista teatralny, który współpracuje z reżyserem nad tekstem i przesłaniem konkretnej inscenizacji. Większość dramaturgów łączy obie te role. Adaptują powieści na potrzeby sceny, skracają i redagują scenariusze, zbierają informacje dotyczące kontekstu oraz pomagają w kształtowaniu repertuaru, zazwyczaj na podstawie umowy dotyczącej jednej inscenizacji.
Termin ten budzi zamieszanie nawet w samej branży. W potocznym języku polskim „dramaturg” oznacza autora sztuk teatralnych, kogoś na wzór pisarzy, których czytaliśmy w szkole. W teatrach to samo słowo coraz częściej określa członka zespołu twórczego wymienionego obok reżysera, scenografa i kompozytora. Niniejszy przewodnik obejmuje obie te role, ponieważ w polskiej praktyce ich ścieżki nieustannie się krzyżują: dramaturg produkcyjny często pisze adaptacje, a dramaturg jest często proszony o pracę nad tekstem podczas prób.
Czym właściwie zajmuje się dramaturg w polskim teatrze?
Dramaturg inscenizacyjny rozpoczyna pracę na długo przed pierwszą próbą. Wspólnie z reżyserem wybiera lub określa materiał: klasyczną sztukę, współczesną sztukę teatralną, powieść, reportaż lub zbiór dokumentów. Następnie następuje praca nad tekstem: wycinanie scen, łączenie postaci, pisanie nowych fragmentów, tłumaczenie fragmentów lub tworzenie scenariusza na podstawie wywiadów. Efektem tej pracy jest „egzemplarz”, czyli roboczy scenariusz, który otrzymują aktorzy.
Podczas prób pełnią rolę pierwszej publiczności i są strażnikami koncepcji spektaklu. Zauważają, kiedy scena przestaje przekazywać to, co zespół postanowił w niej zawrzeć, proponują zmiany w tekście oraz przygotowują materiały dla aktorów: kontekst historyczny, źródła, interpretacje. Ich nazwisko pojawia się na plakacie i w programie, a często to właśnie oni piszą esej do programu i prowadzą rozmowy z publicznością po spektaklu.
Dramaturg natomiast pisze oryginalne teksty i zgłasza je do teatrów, konkursów oraz wydawnictw. Niektóre sztuki powstają na zamówienie konkretnego teatru dla określonego reżysera i obsady. Inne powstają w ramach warsztatów teatralnych, czytanych prób i konkursów, a dopiero po czytanej próbie teatr decyduje się na ich wystawienie.
Jak wygląda typowy tydzień pracy?
Praca ma charakter nieregularny i zależy od etapu realizacji spektaklu. W ramach przygotowań dużo się czyta: tekst źródłowy, jego wydania krytyczne, wcześniejsze inscenizacje, recenzje, materiały historyczne. Spotyka się z reżyserem, scenografem, a czasem także z projektantem kostiumów, ponieważ decyzje dotyczące świata przedstawionego w sztuce wpływają na to, co widzi publiczność, a nie tylko na to, co słyszy.
W okresie prób, który w polskich teatrach repertuarowych trwa zazwyczaj kilka tygodni, spędzasz całe dnie w sali prób, często z dodatkowymi wieczornymi sesjami. W nocy przerabiasz sceny, drukujesz nowe wersje i upewniasz się, że kierownik sceny, aktorzy oraz kierownik rekwizytów pracują z aktualną wersją tekstu, ponieważ jedno cięcie może spowodować usunięcie przedmiotu lub zmiany kostiumu ze spektaklu.
Po premierze ta rola zazwyczaj się kończy, chyba że spektakl wyrusza w trasę lub jest wznowiony. Osoby zatrudnione w pełnym wymiarze godzin przechodzą do kolejnego tytułu i pracy repertuarowej: czytania nadesłanych sztuk, przygotowywania planów sezonowych wraz z dyrektorem artystycznym, organizowania czytanych prób i programów edukacyjnych.
Jak zostać dramaturgiem?
Nie ma żadnych licencji ani formalnych wymagań, a zawód dramaturga nie jest regulowany. Teatry zwracają uwagę na to, co napisałeś i z kim współpracowałeś. W klasyfikacji KZiS (Klasyfikacja Zawodów i Specjalności) stanowisko to nie ma własnego sześciocyfrowego kodu; pracodawcy zazwyczaj zaliczają je do grupy 2641, Literaci i inni autorzy tekstów.
Najbardziej bezpośrednią ścieżką edukacyjną jest kierunek dramaturgii w Akademii Sztuk Teatralnych w Krakowie – uczelni teatralnej, która kształci dramaturgów w ramach odrębnej specjalizacji. Wielu aktywnych praktyków wywodzi się z innych kierunków: wiedzy o teatrze, filologii polskiej, kulturoznawstwa, filozofii czy dziennikarstwa. Łączy ich to, że zaczęli pisać wcześnie i zbliżyli się do teatru jako asystenci, stażyści, krytycy lub autorzy własnych tekstów.
Istnieje kilka praktycznych sposobów, które pomogą ci zostać zauważonym:
- Konkursy dramaturgiczne. Do najbardziej znanych należą Gdyńska Nagroda Dramaturgiczna oraz Konkurs na Wystawienie Polskiej Sztuki Współczesnej. Znalezienie się na liście finalistów sprawia, że reżyserzy i kierownicy literaccy zapoznają się z Twoim tekstem.
- Czytania sceniczne. Wiele teatrów i festiwali organizuje czytania nowych sztuk. Udane czytanie jest często pierwszym krokiem w kierunku pełnej inscenizacji.
- Asystowanie. Praca jako asystent doświadczonego dramaturga lub reżysera pozwala poznać proces prób od środka.
- Krytyka i eseje. Pisanie dla czasopism teatralnych i stron internetowych pozwala wyrobić sobie markę wśród osób odpowiedzialnych za wybór repertuaru.
Jakie umiejętności, poza pisaniem, powinien posiadać dramaturg?
Umiejętność dobrego pisania to podstawowy warunek, ale pisanie scenariuszy różni się od prozy. Dialogi muszą brzmieć dobrze, gdy wypowiada je konkretny aktor, na konkretnej scenie i w konkretnym tempie. Tekst się słucha, a nie tylko czyta, i trzeba mieć świadomość, że monolog, który pięknie się czyta, może stracić na sile już w trzecim rzędzie.
Kolejną ważną umiejętnością są zdolności analityczne. Trzeba dostrzegać strukturę sztuki, łuk fabularny każdej postaci i idee, które się za nimi kryją, a także potrafić jasno wyjaśnić to osobom, które myślą wizualnie lub fizycznie. Reżyserzy cenią współpracowników, którzy potrafią w dwóch zdaniach powiedzieć, o czym jest dana scena i dlaczego nie działa.
Dyplomacja ma tu większe znaczenie niż w większości zawodów związanych z pisaniem. Nieustannie negocjujesz między tekstem autora, wizją reżysera a potrzebami aktorów. Kiedy wycinasz scenę, którą aktor uwielbia, musisz bronić tej decyzji, nie niszcząc przy tym zaufania zespołu. Znajomość historii teatru, podstaw prawa autorskiego oraz co najmniej jednego języka obcego do pracy z tekstami źródłowymi i tłumaczeniami dopełnia zestaw narzędzi.
Jak zatrudniani są dramaturdzy?
Istnieją stanowiska na pełny etat, ale jest ich niewiele. Niektóre teatry repertuarowe zatrudniają kierownika literackiego lub dramaturga na podstawie umowy o pracę, a osoba ta łączy pracę przy realizacji spektakli z planowaniem repertuaru i publikowaniem programów. Większość dramaturgów pracuje jednak przy poszczególnych produkcjach na podstawie umowy o dzieło, często łącząc pracę w kilku teatrach w różnych miastach.
Ponieważ w ramach tej pracy powstają teksty chronione prawem autorskim, umowy zazwyczaj obejmują przeniesienie praw autorskich lub udzielenie licencji, a autorzy mogą skorzystać z wyższych kosztów podlegających odliczeniu od podatku z tytułu pracy twórczej. Kwestie takie jak to, czy nazwisko autora pojawia się na afiszu, jak obliczane są tantiemy za powtórne przedstawienia oraz kto jest właścicielem adaptacji, są nadal przedmiotem otwartej dyskusji w środowisku teatralnym. Należy uważnie zapoznać się z każdą umową, a jeśli tekst jest szeroko wystawiany, warto rozważyć rejestrację w organizacji zbiorowego zarządzania prawami autorskimi ZAiKS, która zajmuje się prawami scenicznymi wielu autorów.
Poza teatrem umiejętności dramaturgiczne znajdują zastosowanie w tworzeniu seriali telewizyjnych, słuchowiskach radiowych, doradztwie scenariuszowym przy filmach, libretach operowych oraz spektaklach tanecznych. Niektórzy łączą pracę sceniczną z nauczaniem lub redagowaniem tekstów.
Ile zarabia dramaturg?
Zarobki są nieregularne i zależą od liczby realizacji w sezonie. Początkujący pracujący przy pojedynczych, niewielkich produkcjach często zarabia w skali roku znacznie poniżej średniej krajowej, nawet jeśli jedna umowa wydaje się korzystna. Stały dramaturg lub kierownik literacki w większym teatrze miejskim zarabia zazwyczaj około średniej krajowej, a wysokość wynagrodzenia jest ustalana zgodnie z wewnętrznymi zasadami płacowymi teatru.
Czynniki wpływające na dochody w tym zawodzie:
- Rodzaj teatru. Teatry narodowe i duże teatry miejskie płacą więcej za produkcję niż małe grupy niezależne i projekty festiwalowe.
- Autorstwo oryginalne. Sztuka wystawiana przez kilka teatrów przynosi tantiemy z każdej inscenizacji, które mogą przewyższyć wynagrodzenie za pracę nad adaptacją.
- Liczba równoległych projektów. Doświadczeni profesjonaliści prowadzą jednocześnie dwie lub trzy produkcje na różnych etapach realizacji, aby wyrównać dochody.
- Dotacje i rezydencje. Stypendia przyznawane przez instytucje kulturalne oraz rezydencje teatralne finansują czas poświęcony na pisanie pomiędzy kolejnymi zleceniami.
- Praca poza teatrem. Tworzenie seriali oraz doradztwo scenariuszowe dla filmu i telewizji zazwyczaj zapewniają lepsze wynagrodzenie niż praca teatralna.
Komu spodoba się praca dramaturga?
Ta praca jest odpowiednia dla osób, które kochają teksty, ale nie chcą pisać w pojedynkę, które lubią dyskusje na temat znaczenia i potrafią zrezygnować ze swoich ulubionych fragmentów dla dobra spektaklu. Pasuje do tych, którzy interesują się historią, polityką i psychologią, ponieważ każda produkcja wciąga cię w nowy temat. Potrzebna jest również duża tolerancja na niepewność: projekty są odkładane, reżyserzy zmieniają zdanie, a niektóre sezony przynoszą trzy kontrakty, podczas gdy inne – żadnego.
Nie jest to odpowiednia praca dla osób, które od samego początku potrzebują stabilnego dochodu, nie lubią spędzać wieczorów i weekendów w salach prób lub chcą mieć pełną kontrolę nad swoim tekstem. W teatrze ostateczny kształt słów jest zawsze wynikiem decyzji zespołowej.
Jakich błędów popełniają początkujący dramaturdzy?
Najczęstszym błędem jest traktowanie dramaturga jak drugiego reżysera. Twoim zadaniem jest dopracowanie koncepcji reżysera, a nie jej zastąpienie, a zespoły szybko przestają zapraszać osoby, które walczą o własną wizję spektaklu. Drugim błędem jest praca bez pisemnej umowy dotyczącej napisów końcowych i praw autorskich, co prowadzi do nieprzyjemnych niespodzianek, gdy spektakl jest filmowany, wyjeżdża w trasę lub jest wznowiony.
Początkujący mają również tendencję do wysyłania niedokończonych tekstów do zbyt wielu teatrów naraz. Kierownicy ds. repertuaru zapamiętują nazwiska, a słabe pierwsze wrażenie pozostaje w pamięci. Lepiej jest przetestować sztukę podczas czytania lub warsztatów, przerobić ją, a dopiero potem rozsyłać ją szeroko.
Jakie pokrewne zawody warto rozważyć?
Najbliższym odpowiednikiem jest scenarzysta, który ma odrębny kod KZiS i pracuje w branży filmowej i telewizyjnej. Wielu pisarzy przechodzi między sceną a ekranem, ponieważ obie dziedziny wymagają struktury, dialogów i pracy zespołowej. Więcej informacji znajdziesz w naszym przewodniku po zawodzie scenarzysty. Inne możliwości to krytyk teatralny, redaktor w wydawnictwie, kurator festiwali teatralnych oraz nauczyciel zajęć teatralnych w ośrodkach kultury.
Jeśli interesuje Cię wizualna strona teatru, zapoznaj się z pracą projektanta kostiumów i rekwizytora, którzy przekształcają decyzje podjęte przy stole w przedmioty na scenie. Aby zapoznać się z aktualnymi ofertami pracy w teatrach i instytucjach kulturalnych, sprawdź nasze oferty pracy w kulturze.
Często zadawane pytania dotyczące zawodu dramaturga
Jaka jest różnica między dramaturgiem a dramaturgiem teatralnym?
W języku polskim słowo „dramaturg” obejmuje obie te role. Dramaturg pisze oryginalne sztuki i może nigdy nie uczestniczyć w próbach. Dramaturg inscenizacyjny pracuje w zespole konkretnej inscenizacji, redagując i adaptując tekst wraz z reżyserem. Wielu profesjonalistów zajmuje się obiema dziedzinami, a teatry używają tego słowa w odniesieniu do każdej z tych ról w zależności od kontekstu.
Czy do pracy jako dramaturg potrzebne jest wykształcenie wyższe?
Nie. Nie ma żadnych formalnych wymagań ani licencji, a teatry oceniają kandydatów na podstawie ich tekstów i dotychczasowej współpracy. Pomocne jest wykształcenie wyższe, zwłaszcza kierunek dramaturgii na Akademii Sztuk Teatralnych w Krakowie lub filologia teatralna, ponieważ zapewnia ono znajomość repertuaru i kontakty z przyszłymi reżyserami. Wielu cenionych praktyków studiowało natomiast filologię, filozofię lub dziennikarstwo.
Czy dramaturg pracuje w teatrze na pełny etat?
Niektórzy tak, zazwyczaj jako kierownik literacki lub dramaturg zatrudniony na podstawie umowy o pracę w teatrze repertuarowym. Większość pracuje jako freelancerzy na podstawie umowy na konkretne dzieło, podpisywanej przy każdej produkcji. Freelancerzy często współpracują z kilkoma teatrami w różnych miastach w ciągu jednego sezonu.
Jak początkujący autor może doprowadzić do wystawienia swojej sztuki?
Zacznij od konkursów dramaturgicznych, czytanych spektakli i warsztatów poświęconych nowym tekstom, ponieważ teatry właśnie tam poszukują autorów. Wysyłaj dopracowane teksty do kierowników literackich, uczestnicz w premierach i festiwalach oraz oferuj pomoc przy produkcjach, aby poznać reżyserów. Pozytywna reakcja po czytanym spektaklu lub znalezienie się na krótkiej liście w uznanym konkursie często przekonuje teatr do wystawienia sztuki.
Czy dramaturg może pracować poza teatrem?
Tak. Umiejętności dramaturgiczne wykorzystuje się przy tworzeniu seriali telewizyjnych, słuchowisk radiowych, libret operowych, spektakli tanecznych oraz w ramach doradztwa scenariuszowego przy filmach. Niektórzy pracują jako redaktorzy, kuratorzy festiwali lub nauczyciele. Stanowiska te często zapewniają bardziej stabilny dochód niż pojedyncze produkcje teatralne i pomagają wypełnić luki między kolejnymi zleceniami.