Garncarz: na czym polega ta praca, jakie umiejętności są potrzebne i ile zarabia się
Garncarz (garncarz) formuje glinę w miski, kubki, talerze, garnki i przedmioty dekoracyjne, a następnie suszy je, wypala i pokrywa szkliwem w piecu. Można pracować jako garncarz bez żadnej licencji: we własnej pracowni, w warsztacie rzemieślniczym lub w fabryce ceramiki, gdzie te same umiejętności praktyczne są wymieniane w ogłoszeniach o pracę jako „formowacz wyrobów ceramicznych”.
Czym zajmuje się garncarz w typowym dniu pracy?
Większość pracy nie polega na fotogenicznych chwilach przy kole garncarskim. Dzień garncarza to cykl obejmujący przygotowywanie gliny, formowanie, czekanie, obróbkę brzegów, wypalanie oraz naprawianie tego, co nie wyszło podczas ostatniego wypalania. Wyroby wykonane w poniedziałek mogą opuścić piec jako gotowe produkty dopiero w następnym tygodniu, więc zawsze pracuje się nad kilkoma partiami na różnych etapach.
Oficjalny opis KZiS dla garncarza (kod 731405) dość precyzyjnie wymienia podstawowe zadania, które pokrywają się z codzienną pracą w polskich warsztatach:
- Ocena i przygotowanie gliny. Sprawdzasz, czy masa gliniana nadaje się do danego zadania, ugniatasz ją ręcznie lub w mieszarce, aby uzyskać równomierną wilgotność i plastyczność, a także usuwasz pęcherzyki powietrza i widoczne zanieczyszczenia. Źle ugnieciona glina pęka w piecu, co jest najdroższym błędem w tej branży.
- Formowanie. Toczenie na kole garncarskim, wyciskanie gliny w suche formy gipsowe lub odlewanie z zawiesiny (wlewanie płynnej gliny do form gipsowych). Garncarze odlewają również własne formy gipsowe na podstawie elementów wykonanych odręcznie.
- Przycinanie i montaż. Gdy glina osiągnie twardość skóry, przycina się podstawę miski, mocuje uchwyty i dziobki oraz koryguje kształt.
- Dekorowanie. Stemple, faliste linie wyczesane grzebieniem, wyryte rowki, kolorowe szlamy, malowanie i sgraffito.
- Suszenie i wypalanie. Powolne, kontrolowane suszenie, następnie wypalanie biskwitowe, nakładanie szkliwa i drugie wypalanie szkliwione.
- Dbanie o sprzęt. Czyszczenie i konserwacja koła garncarskiego, form, narzędzi i pieca, w tym wymiana zużytych półek i elementów grzejnych pieca.
W małej pracowni wszystkie te czynności wykonuje jedna osoba. W fabryce ceramiki ta sama sekwencja czynności jest podzielona między kilka stanowisk, a całe zmiany można spędzić wyłącznie na odlewaniu lub wyłącznie na wykańczaniu surowych wyrobów.
Garncarz czy pracownik fabryki ceramicznej: jakiej pracy tak naprawdę szukasz?
Słowo „garncarz” obejmuje dwa zupełnie różne rodzaje pracy, a osoby poszukujące zatrudnienia często je mylą. KZiS wymienia je oddzielnie: garncarz (731405) oraz formowacz wyrobów ceramicznych (731404). Niniejszy artykuł dotyczy obu tych zawodów, ponieważ ich umiejętności się pokrywają, a wiele osób przechodzi z jednego do drugiego.
Garncarz pracujący w pracowni i rzemieślniczy
Oto tradycyjny garncarz: mały warsztat, koło garncarskie, jeden lub dwa piece, niewielkie serie zastawy stołowej i przedmiotów dekoracyjnych sprzedawanych bezpośrednio klientom. Większość garncarzy pracujących w pracowniach prowadzi działalność na własny rachunek, często zarejestrowaną jako „działalność gospodarcza”, a dochody czerpie z kilku źródeł jednocześnie: ze sprzedaży własnych wyrobów, zleceń od kawiarni i restauracji zamawiających zastawę stołową na zamówienie oraz z płatnych kursów garncarskich. W regionach, gdzie żywa jest tradycja ludowa, garncarze sprzedają również tradycyjną ceramikę na jarmarkach, w skansenach i podczas imprez regionalnych.
Były pracownik fabryki ceramicznej
Wersja przemysłowa opiera się na powtarzalnej produkcji. Pracujesz na podstawie umowy o pracę w zakładzie produkcyjnym, zazwyczaj na zmiany, odlewając elementy w formach gipsowych, prasując je, usuwając szwy, wygładzając gąbką i przygotowując półfabrykaty do wypalania. Bolesławiec na Dolnym Śląsku jest najbardziej znanym przykładem w Polsce: cała lokalna branża zbudowana wokół kamionki zdobionej charakterystycznym wzorem tłoczonym, ze szkołami kształcącymi dla tego sektora i praktykami w lokalnych zakładach ceramicznych.
Ta różnica ma znaczenie podczas ubiegania się o pracę. Zakład ceni sobie stałą wydajność, dokładność oraz umiejętność pracy w ustalonym tempie na zmianie. Właściciel pracowni zatrudniający asystenta zwraca uwagę na to, czy potrafisz ulepić walec o równych ściankach, pomagać w prowadzeniu zajęć oraz pakować zamówienia bez ich stłuczenia.
Jak zostać garncarzem?
Garncarstwo nie jest zawodem regulowanym, więc żadne prawo nie wymaga posiadania dyplomu, by móc sprzedawać kubki. W praktyce jednak pracodawcy i klienci oceniają cię na podstawie umiejętności, które potrafisz wykazać, a istnieje kilka uznanych sposobów na ich zdobycie.
- Szkoła zawodowa w branży ceramicznej. W Bolesławcu szkoła branżowa I stopnia (trzyletnia szkoła zawodowa) kształci zdobników ceramiki, przyznając kwalifikacje CES.05 „Zdobienie wyrobów ceramicznych”. Program obejmuje zdobienie, wykonywanie modeli i form oraz formowanie, suszenie i wypalanie półfabrykatów ceramicznych, a także płatne praktyki w lokalnych zakładach.
- Ścieżka rzemieślnicza poprzez izbę rzemieślniczą. Rzemiosła można się nauczyć od mistrza rzemiosła jako młody pracownik lub dorosły stażysta, a następnie zdać egzamin czeladniczy, a później egzamin mistrzowski. W przypadku garncarzy najbliższym zawodem rzemieślniczym oferowanym przez izby rzemieślnicze jest „ceramik wyrobów użytkowych i ozdobnych”. Na przykład Izba Rzemieślnicza w Rzeszowie oraz Ludowy Uniwersytet Rzemiosła Artystycznego organizują egzaminy w tym zawodzie.
- Kursy rzemiosła ludowego. Ludowy Uniwersytet Rzemiosła Artystycznego prowadzi dwuletni kurs rzemiosła artystycznego, w ramach którego ceramika stanowi jedną ze specjalizacji, a absolwenci mogą przystąpić do egzaminu czeladniczego.
- Uczelnia artystyczna. Akademia Sztuk Pięknych we Wrocławiu posiada Wydział Ceramiki i Szkła, oferujący studia pierwszego i drugiego stopnia w zakresie sztuki i projektowania ceramiki. Program studiów obejmuje zarówno tradycyjne toczenie na kole, jak i alternatywne techniki wypalania. Ta ścieżka jest dla Ciebie odpowiednia, jeśli chcesz projektować kolekcje lub pracować jako artysta, a nie w produkcji.
- Kursy warsztatowe i praktyki. Wielu aktywnych zawodowo garncarzy zaczynało od regularnych zajęć wieczorowych, następnie wynajmowało czas na koło garncarskie i piec, a potem pracowało jako asystenci w cudzych pracowniach. Na papierze jest to najwolniejsza droga, ale najczęściej wybierana przez osoby zmieniające karierę w wieku trzydziestu i czterdziestu lat.
Należy liczyć się z tym, że potrzeba co najmniej roku lub dwóch regularnych ćwiczeń, zanim będzie można niezawodnie wykonać dopasowany zestaw kubków, a jeszcze dłużej, zanim wyniki glazurowania staną się przewidywalne. To jest rzeczywisty czas potrzebny do osiągnięcia biegłości, niezależnie od wybranej ścieżki.
Piece, szkliwa i narzędzia: co powinien wiedzieć garncarz?
Toczenie to umiejętność widoczna. Wypalanie to umiejętność, która decyduje o tym, czy uda ci się z tego wyżyć, ponieważ jedna nieudana partia w piecu może zniweczyć tydzień pracy.
Praca z piecem
Większość polskich pracowni korzysta z pieców elektrycznych z programowalnymi sterownikami, choć niektórzy garncarze wypalają wyroby w piecach gazowych lub tradycyjnych piecach opalanych drewnem, aby uzyskać określone efekty. Należy zrozumieć krzywe wypalania, różnicę między wypalaniem biskwitowym a wypalaniem glazury, z jaką prędkością piec może się nagrzewać i stygnąć bez pękania wyrobów, a także jak układać wyroby na półkach, aby glazurowane elementy się nie stykały. Ceramika wypalana w niskiej temperaturze i kamionka wypalana w wysokiej temperaturze zachowują się inaczej, dlatego należy odpowiednio dopasować glinę, szkliwo i temperaturę.
Szkliwa i masy ceramiczne
Na początku wystarczy kupować gotowe szkliwa, ale doświadczeni garncarze mieszają je samodzielnie z surowców i prowadzą szczegółową dokumentację testów. Jeśli sprzedajesz zastawę stołową, stabilność szkliwa ma znaczenie: szkliwo na filiżance, które pęka lub ulega wymywaniu, stanowi problem produktowy, a nie estetyczny. Poproś dostawcę szkliwa o dokumentację potwierdzającą, że szkliwo nadaje się do kontaktu z żywnością, i nie sprzedawaj wyrobów, co do których nie możesz ręczyć za jakość szkliwa.
Narzędzia codziennego użytku
Podstawowy zestaw obejmuje koło garncarskie, koło do formowania pasów, narzędzia do przycinania, żebra, nożyce do drutu, gąbki, suwmiarki, płyty gipsowe i formy, wagi do mieszania szkliwa, sita oraz skuteczny system odciągania oparów lub czyszczenia na mokro. W warunkach produkcyjnych spotkasz również mieszarki do gliny, walce do rozwałkowywania płyt, maszyny typu „jigger” i „jolley” oraz stoły do odlewania z zawiesiny.
Jakie są wymagania fizyczne i zagrożenia dla zdrowia związane z pracą przy garncarstwie?
Garncarstwo wydaje się spokojnym zajęciem, ale w rzeczywistości jest to praca fizyczna. Podnosi się worki z gliną i wiadra z glazurą, ugniata glinę całym tułowiem, siedzi się zgarbionym nad kołem garncarskim przez wiele godzin i ładuje ciężkie półki do pieca. Największe obciążenie ponoszą nadgarstki, ramiona i dolna część pleców, a garncarze, którzy pracują przy kole przez cały dzień, często odczuwają ból nadgarstków i kciuków.
Najpoważniejszym długoterminowym zagrożeniem jest pył. Sucha glina i materiały do glazury zawierają krzemionkę krystaliczną, a wdychanie jej przez lata może prowadzić do pylicy (krzemicy), nieuleczalnej choroby płuc. W dobrych pracowniach nigdy nie zamiata się na sucho: podłogi myje się na mokro, powierzchnie wyciera wilgotnymi gąbkami, glazury miesza się w maskach oddechowych, a w miejscach, gdzie pracuje się z proszkami, stosuje się systemy odciągowe. Jeśli odwiedzasz warsztat w poszukiwaniu pracy i widzisz grubą warstwę pyłu na każdej półce, potraktuj to jako sygnał ostrzegawczy dotyczący sposobu prowadzenia tego miejsca.
Inne zagrożenia to oparzenia od pieca i gorących wyrobów, opary podczas wypalania (piec wymaga wentylacji), stale mokre i zimne dłonie oraz hałas i wibracje w warunkach fabrycznych. W zakładach pracuje się również w rytmie produkcyjnym z normami na zmianę, co jest męczące w inny sposób.
Ile zarabia garncarz?
Wynagrodzenie zależy w znacznie większym stopniu od modelu biznesowego niż od stanowiska. W zakładach ceramicznych początkujący formowacze i wykańczacze zazwyczaj zarabiają kwotę zbliżoną do krajowej płacy minimalnej, a dodatki za pracę zmianową oraz doświadczenie podnoszą wynagrodzenie do poziomu zbliżonego do średniej krajowej, ale zazwyczaj nie przekraczają jej.
Tworzący w pracowniach ceramicy mają nieregularne dochody. W pierwszych latach wielu z nich zarabia poniżej średniej krajowej i utrzymuje pracownię dzięki dodatkowej pracy. Ugruntowani ceramicy, charakteryzujący się rozpoznawalnym stylem, posiadający stałe zlecenia od restauracji oraz pełny harmonogram zajęć, mogą zarabiać powyżej średniej krajowej, ale wymaga to lat budowania marki.
Głównymi czynnikami wpływającymi na dochody ceramika są:
- Zajęcia i warsztaty. Dla wielu pracowni zajęcia z ceramiki dla dorosłych, dzieci, firm i turystów zapewniają bardziej stabilne dochody niż sprzedaż wyrobów.
- Sezonowość. Szczyt sprzedaży przypada przed Bożym Narodzeniem oraz w letnim sezonie turystycznym, kiedy odbywają się targi i jarmarki; późną zimą zazwyczaj panuje spokój.
- Lokalizacja. Duże miasta zapewniają dostęp do większej liczby klientów i uczestników zajęć; regiony turystyczne przyciągają sezonowych nabywców.
- Straty w piecu. Każde nieudane wypalanie to bezpośredni koszt, więc niezawodność techniczna to dosłownie pieniądze.
- Forma zatrudnienia. Umowa o pracę w zakładzie zapewnia stabilne wynagrodzenie i ubezpieczenie społeczne; samozatrudnienie daje większą swobodę, ale wiąże się z większym ryzykiem. Jeśli chcesz porównać, co dają różne rodzaje umów, skorzystaj z kalkulatora wynagrodzenia netto.
Gdzie garncarze znajdują pracę i klientów?
Ogłoszenia o pracę w tym zawodzie pojawiają się stosunkowo rzadko i pochodzą głównie z zakładów ceramicznych, małych manufaktur produkujących ręcznie zdobioną zastawę stołową oraz pracowni poszukujących asystentów lub instruktorów prowadzących zajęcia. Zakłady zazwyczaj wymagają precyzji manualnej, gotowości do pracy zmianowej, a czasem doświadczenia w odlewaniu lub wykańczaniu wyrobów; pracownie częściej proszą o przesłanie zdjęć własnych prac.
W przypadku niezależnych garncarzy baza klientów budowana jest jednocześnie z kilku źródeł: sklepów internetowych i mediów społecznościowych, targów rzemiosła i jarmarków bożonarodzeniowych, sklepów koncepcyjnych, kawiarni i restauracji zamawiających zastawę stołową na zamówienie, upominków firmowych oraz warsztatów integracyjnych. Muzea i ośrodki kultury zatrudniają również instruktorów do prowadzenia edukacyjnych warsztatów garncarskich. Na przykład muzeum w Bolesławcu prowadzi centrum tradycyjnych technik garncarskich, w ramach którego organizowane są warsztaty toczenia na kole garncarskim i dekoracji stemplowej.
Kiedy ubiegasz się o pracę w pracowni lub warsztacie, proste portfolio sfotografowanych dzieł wraz z krótkim opisem zastosowanych technik sprawdzi się lepiej niż formalne CV. W przypadku pracy w zakładzie wystarczy krótkie, przejrzyste CV z opisem doświadczenia w pracy fizycznej. Zapoznaj się z naszym przewodnikiem na stronie jak napisać CV do pracy fizycznej, jeśli zamierzasz zmienić karierę.
Czy ceramika to dobry wybór kariery dla Ciebie?
Garncarstwo jest dla Ciebie, jeśli masz cierpliwość do powolnych procesów, takich jak powtarzanie tego samego ruchu, aż osiągnie on perfekcję, i potrafisz pogodzić się z tym, że część Twoich prac pęknie w piecu. Potrzebna jest dobra koordynacja wzrokowo-ruchowa, wyczucie proporcji oraz spora wytrzymałość fizyczna. Jeśli chcesz prowadzić pracownię, musisz również zajmować się sprzedażą: fotografować wyroby, prowadzić zajęcia, rozmawiać z klientami i ustalać ceny swoich prac.
Prawdopodobnie nie jest to zajęcie dla Ciebie, jeśli od samego początku potrzebujesz przewidywalnego miesięcznego dochodu, masz nawracające problemy z plecami lub nadgarstkami albo oczekujesz, że dominująca będzie strona twórcza. Większość pracy ma charakter rutynowy, a większość garncarzy spędza więcej czasu na czyszczeniu, pakowaniu i przygotowywaniu niż na projektowaniu.
Częstym błędem popełnianym przez osoby rozpoczynające działalność w tej branży jest zakup drogiego pieca i koła garncarskiego, zanim zapewnią sobie stały kanał sprzedaży. Wynajęcie najpierw czasu w pracowni i miejsca do wypalania pozwala sprawdzić, czy klienci będą skłonni zapłacić za twoje wyroby. Kolejnym błędem jest zbyt niska wycena: jeśli w cenie nie uwzględnisz kosztów gliny, szkliwa, prądu, zużycia pieca oraz nieudanych wyrobów, tracisz pieniądze na każdej sprzedaży.
Jakie pokrewne zawody może wybrać garncarz?
Umiejętności związane z garncarstwem otwierają wiele możliwości. Dekoratorzy ceramiki (zdobnik ceramiki) pracują w tych samych zakładach. Modelarze form odlewniczych gipsowych (modelarz odlewnik gipsowych form roboczych) są potrzebni wszędzie tam, gdzie stosuje się odlewanie z masy ceramicznej. Konserwacja i renowacja ceramiki to odrębna ścieżka kształcenia na uczelniach artystycznych. Niektórzy garncarze zajmują się nauczaniem rzemiosła w ośrodkach kultury i szkołach.
Jeśli pociąga Cię powolna, precyzyjna praca pojedynczego rzemieślnika, porównaj garncarstwo z innymi zawodami warsztatowymi przedstawionymi w tej serii. Lutnik budujący skrzypce i gitary również pracuje z naturalnymi materiałami i długimi procesami, a kapelusznik lub modystka prowadzi podobny model biznesowy oparty na małej pracowni, z zamówieniami i sezonowymi szczytami popytu.
Najczęściej zadawane pytania dotyczące pracy jako garncarz
Czy potrzebne są kwalifikacje, aby pracować jako garncarz?
Nie. Garncarstwo nie jest zawodem regulowanym, więc można legalnie wytwarzać i sprzedawać ceramikę bez dyplomu. Istnieją jednak formalne ścieżki kształcenia, takie jak szkoła branżowa dla dekoratorów ceramiki lub egzamin czeladniczy z zakresu ceramiki wyrobów użytkowych i ozdobnych w izbie rzemieślniczej, które są pomocne przy ubieganiu się o pracę lub samodzielnym szkoleniu praktykantów.
Jak długo trwa nauka garncarstwa?
Podstawy toczenia na kole można opanować w ciągu kilku miesięcy regularnych zajęć, ale tworzenie spójnych, nadających się do sprzedaży zestawów zazwyczaj wymaga od jednego do dwóch lat wytrwałej praktyki. Osiągnięcie niezawodnych wyników w zakresie glazurowania i wypalania zajmuje więcej czasu, ponieważ trzeba zrozumieć, w jaki sposób glina, szkliwa i piec oddziałują na siebie. Praca jako asystent w renomowanej pracowni znacznie przyspiesza ten proces.
Czy można utrzymać się z garncarstwa?
Tak, ale rzadko wyłącznie ze sprzedaży wyrobów. Garncarze, którzy osiągają stałe dochody, zazwyczaj łączą sprzedaż produktów z prowadzeniem płatnych zajęć, realizacją zleceń dla restauracji oraz zamówień korporacyjnych. W pierwszych latach dochody często są poniżej średniej krajowej, dlatego wiele osób zaczyna pracować w niepełnym wymiarze godzin, zachowując jednocześnie inną pracę.
Czy garncarstwo jest szkodliwe dla zdrowia?
Może być, jeśli pracownia jest prowadzona niedbale. Pył z suchej gliny i szkliwa zawiera krzemionkę krystaliczną, która z biegiem lat może powodować krzemicę. Czyszczenie na mokro, stosowanie masek oddechowych podczas mieszania proszków, wentylacja pieca oraz prawidłowa postawa przy kole garncarskim znacznie zmniejszają to ryzyko. Najczęstszymi dolegliwościami w codziennej pracy są nadwyrężenia nadgarstków, ramion i pleców.
Jaka jest różnica między garncarzem a formierzem ceramicznym?
W klasyfikacji KZiS są to dwa odrębne zawody. Garncarz (731405) zazwyczaj wykonuje kompletne wyroby w warsztacie, często na kole garncarskim, od przygotowania gliny aż po wypalanie. Formowacz wyrobów ceramicznych (731404) pracuje na linii produkcyjnej, formując wyroby metodą odlewania lub tłoczenia, co zazwyczaj stanowi jeden z etapów procesu fabrycznego.