Bibliotekarz: wymagania, systemy i codzienna praca
Bibliotekarz tworzy i kataloguje zbiory, wypożycza książki, pomaga czytelnikom w wyszukiwaniu informacji, a coraz częściej organizuje wydarzenia dla dzieci, młodzieży i seniorów. Od 2013 roku prawo wymaga jedynie wykształcenia średniego, jednak większość bibliotek publicznych wymaga wyższego wykształcenia, a biblioteki szkolne potrzebują wykwalifikowanego nauczyciela-bibliotekarza.
Czym zajmuje się bibliotekarz na co dzień?
To, co widzą czytelnicy, to punkt wypożyczania: rejestrowanie czytelników, wypożyczanie i przyjmowanie zwrotów książek, przedłużanie wypożyczeń, obsługa rezerwacji oraz udzielanie odpowiedzi na pytania. Każdy z tych etapów odbywa się w systemie bibliotecznym, więc większość dnia spędza się przy komputerze, skanując kody kreskowe i edytując dane czytelników. W małej filii bibliotecznej często jedna osoba wykonuje wszystkie te zadania podczas jednej zmiany.
Za ladą kryje się praca związana z zasobami bibliotecznymi. Gromadzenie (zakupy) oznacza wybieranie i kupowanie nowych tytułów w ramach budżetu, przyjmowanie darowizn oraz śledzenie rynku wydawniczego. Opracowanie (katalogowanie) oznacza opisywanie każdej pozycji w katalogu i przypisywanie jej klasyfikacji, a selekcja (wycofywanie) oznacza usuwanie zużytych lub przestarzałych książek z zachowaniem odpowiedniej dokumentacji. Większe biblioteki dzielą te zadania między działy; w małych oczekuje się, że jedna osoba zajmie się nimi wszystkimi.
Najszybciej rozwija się trzecia część działalności. W ogłoszeniach o pracę w bibliotekach publicznych wymienia się prowadzenie lekcji bibliotecznych dla klas szkolnych, spotkania autorskie, kluby czytelnicze, warsztaty dla dzieci i seniorów oraz prowadzenie bloga bibliotecznego i strony na Facebooku. W wielu miastach biblioteka jest głównym ośrodkiem kultury, więc pracownik pełni częściowo rolę organizatora wydarzeń i animatora społecznego.
Pomoc informacyjna to czwarty, mniej widoczny obszar działalności. Czytelnicy proszą o pomoc przy wypełnianiu formularzy internetowych, uzyskiwaniu dostępu do e-booków i audiobooków, wyszukiwaniu przepisów lub sprawdzaniu źródeł do szkolnych wypracowań. Szczególnie seniorzy traktują bibliotekę jako miejsce, gdzie ktoś cierpliwie wyjaśnia, jak korzystać z usług cyfrowych, więc spokojne wyjaśnianie zagadnień technicznych stało się obecnie integralną częścią pracy, a nie tylko dodatkowym obowiązkiem.
Biblioteka publiczna, szkolna czy akademicka: jak bardzo różni się praca bibliotekarza?
Biblioteka publiczna to zazwyczaj samorządowa instytucja kultury prowadzona przez gminę, powiat lub region. Pracuje się z różnymi czytelnikami, od małych dzieci po emerytów, często w filiach rozsianych po całym mieście. Praca łączy wypożyczanie, katalogowanie i wydarzenia kulturalne, a pracodawca przestrzega zasad sektora publicznego dotyczących rekrutacji i wynagrodzeń.
Biblioteka szkolna to odrębny świat prawny. Osobą nią kierującą jest nauczyciel bibliotekarz, zatrudniony na podstawie Karty Nauczyciela i posiadający uprawnienia nauczycielskie. Praca koncentruje się na lekcjach czytania, podręcznikach, lekturach obowiązkowych oraz współpracy z innymi nauczycielami, a rytm pracy wyznacza rok szkolny.
Biblioteki akademickie i naukowe służą studentom i badaczom. Można tu zajmować się repozytorium uniwersyteckim, wypożyczeniami międzybibliotecznymi, dostępem do e-czasopism i baz danych oraz wsparciem dla naukowców rejestrujących publikacje. Na co dzień używa się języka angielskiego, a katalogowanie często odbywa się we wspólnych katalogach zbiorczych, takich jak NUKAT. Biblioteki specjalistyczne w sądach, przedsiębiorstwach, szpitalach i muzeach stanowią czwartą, mniejszą grupę.
Jakie kwalifikacje musi posiadać bibliotekarz po deregulacji?
Do sierpnia 2013 r. ustawa o bibliotekach wymagała „kwalifikacji bibliotekarskich” określonych w rozporządzeniu ministerialnym. Ustawa deregulacyjna z 2013 r. zniosła ten wymóg. Obecnie art. 29 ustawy stanowi jedynie, że osoby zatrudnione w bibliotekach na stanowiskach bibliotekarskich tworzą grupę zawodową bibliotekarzy oraz że biblioteki mogą zatrudniać osoby z wykształceniem średnim lub średnim zawodowym.
W praktyce pracodawcy stawiają wyższe wymagania. W większości najnowszych ogłoszeń dotyczących pracy w bibliotekach publicznych wymagane jest wykształcenie wyższe, przy czym preferowane jest bibliotekoznawstwo i informacja naukowa, choć niektóre oferty uwzględniają również inne kierunki humanistyczne, pedagogiczne lub związane z animacją kulturalną. Nadal stosuje się stanowiska z dawnego systemu: młodszy bibliotekarz, bibliotekarz, starszy bibliotekarz oraz kustosz.
Wyjątkiem są biblioteki szkolne, ponieważ obowiązują tam zasady dotyczące kwalifikacji nauczycielskich. Aby pracować jako nauczyciel-bibliotekarz, należy posiadać dyplom z bibliotekoznawstwa wraz z przygotowaniem pedagogicznym lub dyplom na poziomie wymaganym dla nauczycieli danego typu szkoły wraz z przygotowaniem pedagogicznym oraz studiami podyplomowymi lub kursem kwalifikacyjnym z bibliotekoznawstwa. Osoby zmieniające karierę zawodową, posiadające dyplom z innego kierunku, zazwyczaj wybierają tę ścieżkę studiów podyplomowych.
Jakie systemy biblioteczne i standardy powinien znać bibliotekarz?
W tym miejscu ogłoszenia stają się konkretne. Polskie biblioteki publiczne korzystają z kilku zintegrowanych systemów bibliotecznych, a pracodawcy wymieniają je bezpośrednio:
- Prolib oraz Sowa, komercyjne systemy powszechnie stosowane w bibliotekach miejskich i regionalnych,
- MAK+, system opracowany przez Bibliotekę Narodową i stosowany przez wiele mniejszych bibliotek,
- MARC 21, format rekordów bibliograficznych, które edytuje się podczas katalogowania,
- UKD (Uniwersalna Klasyfikacja Dziesiętna) – system klasyfikacji stosowany w wielu polskich bibliotekach do porządkowania zbiorów według tematyki.
Znajomość jednego systemu ułatwia opanowanie innego, dlatego w ogłoszeniach zazwyczaj podaje się konkretny system jako „mile widziana” (mile widziana), a nie jako wymóg. Równie powszechne są znajomość pakietu MS Office, obsługa sprzętu biurowego, podstawowe narzędzia graficzne do tworzenia plakatów i postów w mediach społecznościowych, a w niektórych bibliotekach regionalnych – znajomość języka obcego związanego z lokalnymi zbiorami historycznymi, np. niemieckiego.
Jak przebiega rekrutacja do biblioteki?
Biblioteki publiczne ogłaszają wolne stanowiska w ramach „naboru” w swoim Biuletynie Informacji Publicznej (BIP) oraz na stronie internetowej. Ogłoszenie zawiera listę kryteriów obowiązkowych i pożądanych, wymagane dokumenty oraz termin składania zgłoszeń. Typowy pakiet dokumentów obejmuje CV, list motywacyjny, kopie dyplomów i zaświadczeń o zatrudnieniu, podpisaną klauzulę o ochronie danych, a czasami oświadczenie o niekaralności. Pomocny może być nasz przewodnik po pisaniu listu motywacyjnego, ponieważ osoby odpowiedzialne za rekrutację w bibliotekach uważnie go czytają.
Kandydaci zakwalifikowani do dalszego etapu są zapraszani na rozmowę kwalifikacyjną, podczas której czasami muszą wykonać zadanie praktyczne, takie jak opisanie książki w katalogu lub zaplanowanie wydarzenia dla określonej grupy wiekowej. Często pojawiają się pytania dotyczące lokalnej sieci bibliotek, programów promujących czytelnictwo oraz najnowszych książek dla dzieci. Biblioteki szkolne zatrudniają pracowników za pośrednictwem dyrektora szkoły, zazwyczaj od 1 września, i w pierwszej kolejności sprawdzają kwalifikacje nauczycieli.
Jeśli nie masz doświadczenia w pracy w bibliotece, wolontariat lub staż w bibliotece będą Twoim atutem, a niektóre ogłoszenia bezpośrednio tego wymagają. Praktyki odbywane w trakcie studiów spełniają tę samą rolę.
Ile zarabia bibliotekarz?
Wynagrodzenia w bibliotekach publicznych są skromne. Młodsi bibliotekarze zazwyczaj zaczynają od kwoty zbliżonej do krajowej płacy minimalnej lub nieco powyżej niej, a doświadczeni bibliotekarze i kierownicy oddziałów zarabiają przeważnie na poziomie krajowej średniej płacy lub poniżej niej. Dyrektorzy dużych bibliotek miejskich lub regionalnych zarabiają więcej, ale stanowisk takich jest niewiele.
Co wpływa na wysokość wynagrodzenia bibliotekarza:
- Rodzaj biblioteki: bibliotekarz-nauczyciel otrzymuje wynagrodzenie zgodnie z Kartą Nauczyciela, a stawka zależy od stopnia awansu nauczyciela (nauczyciel początkujący, mianowany, dyplomowany), natomiast biblioteki akademickie stosują zasady wynagradzania obowiązujące na uczelniach.
- Właściciel i lokalizacja: biblioteki prowadzone przez duże miasta i regiony zazwyczaj oferują wyższe wynagrodzenia niż biblioteki wiejskie finansowane przez małe gminy.
- Dodatki za staż pracy: pracodawcy publiczni przyznają dodatek stażowy oraz roczne dodatkowe wynagrodzenie, znane jako „trzynasta pensja”.
- Stanowisko: awans z bibliotekarza na starszego bibliotekarza lub kustosza, albo przejęcie kierownictwa nad filią, wiąże się z wyższą grupą zaszeregowania.
Jakie są godziny pracy i warunki pracy w bibliotece?
Biblioteki są otwarte wtedy, gdy czytelnicy mają czas, więc godziny otwarcia rzadko kończą się o trzeciej po południu. Biblioteki publiczne działają na zmiany, na przykład zmiana poranna i popołudniowa kończąca się wieczorem, a także dyżury w soboty zgodnie z miesięcznym harmonogramem. Imprezy i spotkania autorskie sprawiają, że czasami trzeba pracować również wieczorami.
Praca ta jest bardziej fizyczna, niż się powszechnie uważa. Nosi się pudła z nowymi książkami, układa zwroty na półkach, przenosi zbiory podczas inwentaryzacji (skontrum) i spędza wiele godzin przed ekranem. W małej filii można pracować samemu, co oznacza radzenie sobie z trudnymi czytelnikami, problemami technicznymi i grupami dzieci bez wsparcia.
Dokąd może zaprowadzić kariera bibliotekarska?
W bibliotece awansuje się od młodszego bibliotekarza do starszego bibliotekarza i kustosza, a następnie do kierownika działu lub oddziału, a ewentualnie do dyrektora. Specjalizacje obejmują katalogowanie, usługi dla dzieci i młodzieży, digitalizację i biblioteki cyfrowe, usługi informacyjne dla naukowców oraz pracę ze zbiorami specjalnymi, takimi jak stare druki, mapy i materiały regionalne.
Poza bibliotekami te same umiejętności przydają się w innych instytucjach archiwalnych i zawodach związanych z informacją. Wielu bibliotekarzy pracuje w muzeach, gdzie ewidencja zbiorów i katalogowanie są im dobrze znane; warto sprawdzić, czym różni się praca kuratora muzeum pod względem przepisów prawnych i codziennych obowiązków. Inne możliwości to archiwa, stanowiska specjalistów ds. informacji w firmach i kancelariach prawnych oraz praca z metadanymi w wydawnictwach i księgarniach.
Czy praca bibliotekarza jest dla Ciebie odpowiednia?
Pasuje ona osobom, które cenią sobie porządek i precyzyjne opisy, lubią rozmawiać z bardzo różnorodnymi czytelnikami oraz chętnie organizują wydarzenia, a także wykonują pracę w ciszy. Cierpliwość i spokojny głos są pomocne w pracy z grupami dziecięcymi oraz z czytelnikami, którzy przychodzą do biblioteki zarówno po książki, jak i po towarzystwo.
To mniej dobry wybór, jeśli Twoją główną motywacją jest wynagrodzenie lub jeśli nie lubisz pracy zmianowej i w soboty. Wypalenie zawodowe w małych oddziałach często wynika z konieczności samodzielnego wykonywania wszystkich zadań przy ograniczonym budżecie. Osoby, które zachowują motywację, zazwyczaj specjalizują się w konkretnej dziedzinie, na przykład w czytelnictwie dziecięcym lub zbiorach regionalnych, i wykorzystują to do rozwoju. Kolejną opcją są biblioteki muzealne i archiwa, a ścieżka kariery kuratora muzeum odpowiada tym, którzy pragną pogłębiać badania nad eksponatami.
Bibliotekarz: najczęściej zadawane pytania
Czy do pracy jako bibliotekarz potrzebne jest wykształcenie bibliotekarskie?
Nie jest to wymagane przez prawo. Od czasu deregulacji w 2013 r. ustawa o bibliotekach zezwala bibliotekom na zatrudnianie osób z wykształceniem średnim. Pracodawcy nadal preferują kandydatów z wyższym wykształceniem, najlepiej w zakresie bibliotekoznawstwa i informacji naukowej, a wiele ogłoszeń o pracę w bibliotekach publicznych wymaga wyższego wykształcenia. Biblioteki szkolne stanowią wyjątek: tam wymagane są uprawnienia nauczycielskie oraz szkolenie bibliotekarskie.
Czy można pracować w bibliotece szkolnej, nie będąc nauczycielem?
Stanowisko nauczyciela-bibliotekarza wymaga kwalifikacji nauczycielskich, w tym przygotowania pedagogicznego oraz odpowiedniego poziomu wykształcenia bibliotekarskiego. Bez nich szkoła może zatrudnić kandydata jedynie w wyjątkowych przypadkach przewidzianych przez prawo oświatowe, często za niższe wynagrodzenie. Praktyczną ścieżką dla absolwentów innych kierunków jest kształcenie nauczycielskie połączone ze studiami podyplomowymi z bibliotekoznawstwa.
Czym jest MARC 21 i czy jest rzeczywiście stosowany?
MARC 21 to międzynarodowy format rekordów bibliograficznych, czyli ustrukturyzowanych opisów książek i innych pozycji w katalogu bibliotecznym. Pracownicy katalogowi codziennie edytują te rekordy w systemach takich jak Prolib, Sowa czy MAK+. Wiele polskich ogłoszeń o pracę wymienia znajomość MARC 21 jako wymóg lub atut przy ubieganiu się o stanowiska katalogowe.
Czy zawód bibliotekarza zanika?
Zadania raczej się zmieniają, niż zanikają. Samodzielne wypożyczanie i katalogi internetowe ograniczają pracę przy ladzie w dużych bibliotekach, podczas gdy wydarzenia, usługi cyfrowe, promocja czytelnictwa i pomoc w wyszukiwaniu informacji zajmują więcej czasu. Biblioteki publiczne nadal zatrudniają, a najnowsze ogłoszenia kładą większy nacisk na animację, media społecznościowe oraz pracę z dziećmi i seniorami niż na samą pracę przy ladzie.
Jak zdobyć doświadczenie biblioteczne przed podjęciem pierwszej pracy?
Zostań wolontariuszem w lokalnej bibliotece, zwłaszcza podczas wydarzeń i kampanii czytelniczych, lub zorganizuj staż lub praktykę studencką. Niektóre ogłoszenia bibliotek publicznych wymagają udokumentowanej współpracy z biblioteką, na przykład w charakterze wolontariusza, jako uzupełnienie lub zamiast doświadczenia zawodowego. Znajomość podstaw formatu MARC 21 i systemu bibliotecznego również wzmocni Twoją aplikację.
„,
„occupationLocation”: [
{
„@type”: „Country”,
„name”: „Polska”
}
],
„skills”: [
„Systemy biblioteczne, takie jak Prolib, Sowa i MAK+”,
„Katalogowanie w formacie MARC 21”,
„UKD (Uniwersalna Klasyfikacja Dziesiętna)”,
„Znajomość literatury i rynku wydawniczego”,
„Organizowanie wydarzeń dla dzieci, młodzieży i seniorów”,
„Media społecznościowe i treści promocyjne”,
„Obsługa klienta”
],
„obowiązki”: [
„Wypożyczanie i zwroty, rejestracja czytelników”,
„Zakupy i selekcja zbiorów”,
„Katalogowanie i klasyfikacja”,
„Pomoc informacyjna i referencyjna”,
„Zajęcia biblioteczne i wydarzenia kulturalne”,
„Inwentaryzacja i dokumentacja”
],
„wymagania_wykształceniowe”: „Zgodnie z ustawą o bibliotekach (art. 29) wymagane jest co najmniej wykształcenie średnie lub średnie zawodowe; większość pracodawców preferuje wykształcenie wyższe, najlepiej w zakresie bibliotekoznawstwa i informacji naukowej”,
„kategoria_zawodu”: „343301”
}