Przewodnik górski: licencja, kategorie i zarobki
przewodnik górski jest jedynym rodzajem przewodnika turystycznego, który nadal musi posiadać uprawnienia wydane przez państwo. Uzyskuje się je dla jednego obszaru – Beskidów, Tatr lub Sudetów – po ukończeniu długiego kursu szkoleniowego i zdaniu egzaminu przed komisją powołaną przez marszałka województwa. Każdy zaczyna od klasy III.
Licencja przewodnika górskiego: kto ją wydaje i jakie są warunki?
Od czasu deregulacji w 2014 r. przewodnicy miejscy i inni przewodnicy turystyczni nie potrzebują już państwowych licencji. Przewodnictwo górskie pozostało regulowane, ponieważ przewodnik odpowiada za bezpieczeństwo grupy na terenie, gdzie błędy mogą mieć fatalne skutki. Podstawą prawną jest ustawa o usługach hotelarskich oraz usługach pilotów wycieczek i przewodników turystycznych oraz rozporządzenie Ministra Sportu i Turystyki w sprawie nabywania uprawnień przewodnika górskiego.
Aby uzyskać uprawnienia przewodnika górskiego na danym obszarze, należy:
- mieć ukończone co najmniej 18 lat,
- nie być skazanym za przestępstwo umyślne ani za przestępstwo popełnione podczas wykonywania zawodu przewodnika turystycznego lub kierownika wycieczki,
- posiadać co najmniej wykształcenie średnie,
- ukończyć szkolenie teoretyczne i praktyczne dotyczące danego obszaru górskiego oraz zdać egzamin na przewodnika górskiego.
Egzamin przeprowadza komisja powołana przez marszałka województwa właściwego dla danego obszaru, w skład której wchodzą przedstawiciele stowarzyszeń przewodników górskich. Po zdaniu egzaminu należy złożyć wniosek do marszałka, dołączając świadectwo zdania egzaminu, poświadczoną kopię świadectwa ukończenia szkoły średniej oraz zdjęcia, a następnie otrzymać decyzję o przyznaniu uprawnień III klasy wraz z legitymacją i odznaką, które należy nosić podczas prowadzenia wycieczek.
Jeśli bardziej interesuje Cię przewodnictwo miejskie, muzealne lub regionalne, te ścieżki nie wymagają już uprawnień państwowych; zapoznaj się z przewodnikiem po zawodzie przewodnika turystycznego.
Beskidy, Tatry czy Sudety: czy obszar ma znaczenie?
Uprawnienia są powiązane z konkretnym obszarem, a rozporządzenie określa trzy z nich: beskidzki (Beskidy), tatrzański (Tatry) oraz sudecki (Sudety). Przewodnik beskidzki nie może prowadzić grupy w Tatrach jako przewodnik i odwrotnie. Można posiadać uprawnienia do więcej niż jednego obszaru, ale każdy z nich wymaga osobnego szkolenia i egzaminu.
Obszar Beskidów obejmuje obecnie całe pasmo, od Beskidów Śląskich po Bieszczady, po tym jak zrezygnowano ze starszego podziału na poszczególne obszary beskidzkie. Dzięki temu jest to obszar najszerszy i ten, na którym znajduje się najwięcej tras. Obszar Tatr jest najmniejszy, ale najbardziej wymagający – teren wysokogórski, warunki zimowe i zagrożenie lawinowe mają wpływ zarówno na szkolenia, jak i na egzaminy. Sudety łączą umiarkowane ukształtowanie terenu z bogatym dziedzictwem kulturowym po obu stronach granicy z Czechami.
Wybór jest zazwyczaj podyktowany względami praktycznymi: gdzie mieszkasz, gdzie chcesz pracować i na jaki kurs możesz poświęcić jeden lub dwa lata, uczęszczając na zajęcia w weekendy.
Klasa III, II i I: czym może kierować przewodnik górski na każdym poziomie?
Kwalifikacje są podzielone na trzy klasy w zależności od stopnia trudności tras i wycieczek. Klasa III jest najniższą i tą, którą każdy otrzymuje jako pierwszą.
- Klasa III: prowadzenie grup po oznakowanych szlakach i drogach w swoim regionie. Obejmuje to większość wycieczek szkolnych, klubów turystycznych i wyjazdów firmowych.
- Klasa II: dostępna po co najmniej dwóch latach pracy jako przewodnik klasy III w tym samym regionie, po których następuje dodatkowe szkolenie i egzamin. Umożliwia prowadzenie bardziej wymagających wycieczek, w tym niektórych poza oznakowanymi szlakami oraz w zimie, w granicach określonych przez przepisy.
- Klasa I: dostępna po co najmniej trzech latach pracy jako przewodnik klasy II na danym obszarze, po poprowadzeniu letnich i zimowych wypraw na tym poziomie, a także po odbyciu dodatkowego szkolenia i zdaniu egzaminu. Obejmuje ona najtrudniejsze wyprawy dostępne dla przewodników górskich na tym obszarze.
Przewodnictwo w zakresie wspinaczki technicznej stanowi odrębną dziedzinę z własnymi kwalifikacjami alpinistycznymi i nie jest objęte tymi klasami.
Jak wygląda kurs przewodników górskich?
Szkolenie musi być prowadzone przez organizatora wpisanego do rejestru prowadzonego przez marszałka. W praktyce można wybierać spośród kół przewodnickich PTTK, studenckich kół przewodników, takich jak Studenckie Koło Przewodników Sudeckich we Wrocławiu czy studenckie koła przewodników beskidzkich w miastach uniwersyteckich, a także kilku prywatnych firm szkoleniowych.
Kurs trwa zazwyczaj od ponad roku do dwóch lat i obejmuje cotygodniowe wykłady oraz częste weekendowe lub kilkudniowe wycieczki terenowe. Program klasy III obejmuje między innymi:
- geografię turystyczną gór w Polsce, Europie i na świecie, a także szczegółową topografię danego regionu,
- geologię, przyrodę i ochronę przyrody, meteorologię,
- historię, kulturę, etnografię i zabytki regionu,
- historię i organizację przewodnictwa górskiego, turystyki i ratownictwa górskiego,
- pierwszą pomoc w warunkach górskich, sprzęt i nawigację,
- prawo, w tym odpowiedzialność karną i cywilną przewodnika, a także metody przewodnictwa, etykę i psychologię grupy.
Większość organizatorów przeprowadza egzaminy wewnętrzne przed skierowaniem kandydatów na egzamin państwowy. Sam egzamin państwowy składa się z części pisemnej oraz praktycznej, podczas której prowadzisz komisję po wyznaczonej trasie i odpowiadasz na pytania w trakcie wędrówki.
Weź pod uwagę nie tylko koszty finansowe, ale także czasowe. Kursy zajmują wieczory i weekendy przez długi czas, a wielu uczestników rezygnuje, ponieważ nie doceniają oni wymaganego zaangażowania.
Jak wygląda dzień pracy przewodnika górskiego?
Dzień zaczyna się jeszcze przed przybyciem grupy. Sprawdzasz prognozę pogody, a zimą w Tatrach – biuletyn lawinowy TOPR (Tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego), a następnie dostosowujesz trasę do kondycji grupy, obuwia i długości dnia. Klasa szkolna w tenisówkach wymaga innego planu niż klub turystyczny z kijkami i rakami.
Na szlaku wyznaczasz tempo, dbasz o to, by grupa trzymała się razem, wypatrujesz oznak zmęczenia lub kontuzji oraz opowiadasz o okolicy: o geologii, przyrodzie, historii, legendach górskich oraz o historii każdego schroniska. Jeśli coś pójdzie nie tak, udzielasz pierwszej pomocy, decydujesz, czy należy zawrócić, i wzywasz TOPR w Tatrach lub GOPR w innych pasmach górskich.
Potem przychodzi czas na sprawy biznesowe: rozliczenia z biurem podróży lub szkołą, odpowiadanie na zapytania i planowanie kolejnych wycieczek. Większość przewodników pracuje na własny rachunek lub na podstawie umów cywilnoprawnych z organizatorami wycieczek, szkołami i firmami, a nie na podstawie umowy o pracę.
W jaki sposób przewodnik górski zarabia pieniądze?
Przewodnicy są zazwyczaj wynagradzani za dzień lub za wycieczkę, a nie za miesiąc. W sezonie zapracowany przewodnik górski może zarobić powyżej średniej krajowej, ale w skali całego roku dochody większości z nich są nieregularne, a wielu traktuje pracę przewodnika jako dodatkowe zajęcie lub zawód sezonowy.
Czynniki wpływające na zarobki:
- Obszar. Tatry i najpopularniejsze pasma Beskidów przyciągają więcej płacących klientów, zwłaszcza latem i podczas ferii zimowych.
- Stopień trudności. Wycieczki poza szlakiem o stopniu trudności II i I oraz wyprawy zimowe, które może poprowadzić mniej przewodników.
- Klienci. Grupy korporacyjne i turyści zagraniczni zazwyczaj płacą więcej niż uczestnicy wycieczek szkolnych, których jest wiele, ale którzy są wrażliwi na ceny.
- Języki. Prowadzenie wycieczek w języku angielskim, niemieckim lub innym poszerza rynek zbytu.
- Własna oferta. Przewodnicy, którzy sprzedają własne wycieczki, warsztaty lub kilkudniowe wędrówki, zatrzymują dla siebie większą część ceny niż ci, którzy współpracują wyłącznie z agencjami.
Ze względu na sezonowość wielu przewodników łączy pracę przewodnika z nauczaniem, pracą w punktach informacji turystycznej, sklepach outdoorowych lub pisaniem. Niektórzy piszą dla mediów poświęconych sportom i aktywnościom na świeżym powietrzu, co pokrywa się z pracą dziennikarza sportowego zajmującego się biegami górskimi lub skituringiem.
Jakich błędów popełniają nowi przewodnicy górscy?
Najczęstszym błędem jest planowanie trasy pod kątem własnych potrzeb, a nie całej grupy. Szlak, który sam pokonasz w cztery godziny, może zająć grupie trzynastolatków aż sześć, a w listopadzie dzień kończy się wcześnie. Początkujący przewodnik górski ma też tendencję do mówienia zbyt dużo na stromych odcinkach, gdzie uczestnicy muszą złapać oddech, a zbyt mało w punktach widokowych i schroniskach, gdzie grupa jest gotowa go słuchać.
Kolejnym błędem jest wahanie się przed zawróceniem. Klienci zapłacili za wejście na szczyt, a początkujący przewodnik odczuwa presję, by to zapewnić. Doświadczeni przewodnicy ustalają przed wyruszeniem czas zawrócenia i limity pogodowe, informują o tym grupę z wyprzedzeniem i trzymają się tych ustaleń.
Odpowiedzialność i zawieszenie uprawnień
Przewodnik górski ponosi rzeczywistą odpowiedzialność prawną, dlatego programy szkoleniowe obejmują kwestie odpowiedzialności karnej i cywilnej przewodnika. Błędna ocena pogody lub trasy może skutkować obrażeniami. Ponadto ustawa zezwala komendantowi na zawieszenie uprawnień w przypadku powtarzających się uchybień w obowiązkach przewodnika, stwierdzonych przez uprawnionych inspektorów lub potwierdzonych skargami. Zawieszenie może trwać do 12 miesięcy, a przywrócenie uprawnień może zależeć od zdania egzaminu weryfikacyjnego.
Zanim zaczniesz pracować na własny rachunek, sprawdź, jakiego ubezpieczenia oczekują Twoi klienci lub agencje partnerskie oraz czy Twoja polisa obejmuje działalność przewodnicką.
Dla kogo praca przewodnika górskiego jest odpowiednia?
Ta praca jest odpowiednia dla osób, które już teraz spędzają wolny czas w górach, lubią opowiadać historie i zachowują spokój, gdy ktoś skręci kostkę dwie godziny drogi od najbliższego schroniska. Wymaga też cierpliwości w kontaktach z bardzo różnymi grupami, od zmęczonych uczniów po wysportowanych, upartych turystów.
Nie jest to odpowiednia praca dla osób, które potrzebują stałego miesięcznego dochodu już od pierwszego roku lub nie lubią sprzedawać swoich usług. Wielu przewodników ma dodatkowo pracę na pełen etat w innym miejscu – od stanowisk biurowych po zawody fizyczne. Osoby z doświadczeniem w pracy na świeżym powietrzu, takie jak stolarze szalunkowi, zazwyczaj uważają, że fizyczna strona pracy przewodnika jest łatwa, a prawdziwym wyzwaniem jest teoria.
Często zadawane pytania
Ile czasu zajmuje uzyskanie uprawnień przewodnika górskiego?
W przypadku klasy III należy zaplanować około półtora do dwóch lat. Kursy trwają zazwyczaj od ponad roku do dwóch lat, po czym następują egzaminy wewnętrzne oraz egzamin państwowy przed komisją marszałkowską. Awans do klasy II wymaga co najmniej dwóch lat pracy jako przewodnik klasy III, a do klasy I – co najmniej trzech kolejnych lat w klasie II.
Czy do prowadzenia wycieczek w polskich górach potrzebna jest licencja?
Tak, jeśli profesjonalnie oprowadzasz grupy. Przewodnictwo górskie jest jedyną działalnością przewodnicką, która nadal wymaga uprawnień państwowych, przyznawanych przez marszałka województwa dla określonego obszaru. Przewodnicy miejscy i regionalni nie potrzebują ich już. Zabieranie przyjaciół na prywatną wycieczkę nie stanowi profesjonalnego przewodnictwa w sensie prawnym.
Czy jeden przewodnik górski może pracować we wszystkich polskich górach?
Tylko jeśli posiada uprawnienia dla każdego z obszarów. Przepisy wyznaczają trzy obszary: Beskidy, Tatry i Sudety. Uprawnienia beskidzkie nie obejmują Tatr ani Sudetów. Można uzyskać uprawnienia dla kilku obszarów, ale każdy z nich wymaga osobnego szkolenia i zdania osobnego egzaminu przed odpowiednią komisją.
Czy można zostać przewodnikiem górskim, nie mieszkając w górach?
Tak. Wiele kursów odbywa się w dużych miastach, takich jak Wrocław, Kraków czy Gliwice, a wykłady odbywają się w dni powszednie wieczorem, a zajęcia terenowe w weekendy. Klasyczną drogą do zdobycia uprawnień są studenckie koła przewodnickie. Mieszkanie z dala od gór sprawia, że część terenowa jest bardziej czasochłonna i kosztowna, ale nie ma to wpływu na uprawnienia do przystąpienia do egzaminu.
Czy praca przewodnika górskiego to zajęcie na pełen etat?
Dla niektórych przewodników tak, zwłaszcza w Tatrach i popularnych rejonach Beskidów, gdzie popyt utrzymuje się zarówno w sezonie letnim, jak i zimowym. Dla większości jest to zajęcie sezonowe lub w niepełnym wymiarze godzin, łączone z inną pracą. Dochód z pracy na pełen etat zazwyczaj wymaga posiadania wyższych uprawnień, znajomości języków obcych oraz własnej oferty wycieczek, a nie polegania wyłącznie na agencjach.