Sołtys: obowiązki, wynagrodzenie i wybory

Autor: 👤 ePraceo.pl | Publikacja: 2026-10-21

Sołtys jest wybieranym przewodniczącym sołectwa, które stanowi jednostkę pomocniczą polskiej gminy. Jest to urząd społeczny, a nie stanowisko pracy: nie wiąże się z umową o pracę, wynagrodzeniem ani składkami na ZUS. Sołtys może otrzymywać dietę ustaloną przez radę gminy, prowizję za pobór podatków lokalnych oraz, po upływie siedmiu lat, miesięczne świadczenie z KRUS.

Czy sołtys to zawód, czy urząd społeczny?

Z prawnego punktu widzenia sołtys jest organem sołectwa, które stanowi jednostkę pomocniczą gminy na mocy ustawy o samorządzie gminnym. Sołectwo ma dwa organy: zebranie wiejskie, które podejmuje decyzje, oraz sołtysa, który je wykonuje. Rada sołecka, wybierana na tym samym zebraniu, wspiera sołtysa, ale go nie zastępuje.

To, co konkretny sołtys może i musi robić, jest zapisane w statucie sołectwa, przyjętym przez radę gminy po konsultacjach z mieszkańcami. Dlatego rola ta wygląda nieco inaczej w poszczególnych gminach. Zanim zdecydujesz się kandydować w wyborach, zapoznaj się ze statutem swojej wsi: dowiesz się z niego, jak długo trwa kadencja, jak często musisz zwoływać zebrania i jakie sprawozdania masz składać.

Kluczową kwestią praktyczną jest status tej funkcji. Ministerstwo Rolnictwa jasno stwierdziło podczas opracowywania świadczenia KRUS, że sołtys nie otrzymuje wynagrodzenia, że pełnienie tej funkcji nie uprawnia do ubezpieczenia społecznego, a lata sprawowania tej funkcji nie są zaliczane do stażu pracy. Zachowujesz swoją zwykłą pracę, gospodarstwo rolne lub emeryturę, a obowiązki sołtysa są wykonywane dodatkowo. W zamian za to prawo zapewnia sołtysowi ochronę prawną przysługującą funkcjonariuszowi publicznemu, więc obrażanie lub atakowanie sołtysa podczas wykonywania przez niego obowiązków jest traktowane poważniej niż zwykły spór między sąsiadami.

W jaki sposób wybierany jest sołtys?

Sołtys jest wybierany przez zebranie wiejskie, czyli zgromadzenie wszystkich stałych mieszkańców sołectwa uprawnionych do głosowania w wyborach do rady gminy. Od czasu nowelizacji ustawy w 2018 r. zarówno sołtys, jak i członkowie rady sołeckiej są wybierani w głosowaniu tajnym. Wójt lub burmistrz zazwyczaj ogłasza zebranie, rejestruje kandydatów i zapewnia pracowników urzędu do sporządzenia protokołu.

W większości gmin kadencja sołtysa pokrywa się z kadencją rady gminy, czyli trwa pięć lat. Niektóre statuty nadal przewidują czteroletnią kadencję, więc warto sprawdzić przepisy obowiązujące w danej gminie. Wybory odbywają się zazwyczaj w miesiącach następujących po rozpoczęciu pracy nowej rady gminy, dlatego większość wsi w całej Polsce wybrała swoich sołtysów w 2024 roku. Sołtys może zostać odwołany przed upływem kadencji, zazwyczaj na wniosek mieszkańców lub władz gminy, zgodnie z procedurą określoną w statucie.

Nie ma żadnego egzaminu, nie jest wymagane wykształcenie ani formalne szkolenie. Statut może wymagać jedynie stałego zamieszkania w sołectwie oraz pełnego prawa wyborczego. W praktyce wioski wybierają osobę, której ufają, że odbierze telefon o dziewiątej wieczorem i będzie reprezentować interesy wsi w urzędzie gminy.

Czym na co dzień zajmuje się sołtys?

Pisemna lista zadań jest krótka; rzeczywista lista jest długa. Typowy statut stanowi, że sołtys reprezentuje sołectwo, zwołuje i przewodniczy zebraniu wiejskiemu co najmniej raz w roku, realizuje jego uchwały, przygotowuje projekt części budżetu przeznaczonej dla wsi oraz zapewnia przepływ informacji między mieszkańcami a gminą. Oprócz tych podstawowych obowiązków praca zazwyczaj obejmuje:

• Dostarczanie dokumentów z urzędu, przede wszystkim decyzji podatkowych (nakazów płatniczych) dotyczących podatku od nieruchomości, podatku rolnego i leśnego, oraz zbieranie podpisów potwierdzających ich odbiór.
• Pobieranie podatków lokalnych w ramach inkasa, o ile rada gminy zleciła pobór w trybie inkasa i wyznaczyła sołtysa na poborcę.
• Zgłaszanie problemów: uszkodzony przepust, niebezpieczny przystanek autobusowy, nielegalne wysypisko śmieci, ognisko afrykańskiego pomoru świń lub ptasiej grypy w gospodarstwie, które sołtys przekazuje odpowiednim służbom.
• Działania kryzysowe podczas powodzi, suszy i gradu: koordynowanie dostaw worków z piaskiem we współpracy z Ochotniczą Strażą Pożarną (OSP), zbieranie zgłoszeń strat od rolników oraz pomoc komisji oceniającej szkody.
• Uczestnictwo w posiedzeniach rady gminy, podczas których sołtys może zabierać głos, ale nie ma prawa głosu, zgodnie z zasadami określonymi w statucie gminy.
• Udział w odbiorze robót finansowanych z budżetu gminy na terenie wsi, takich jak nowa nawierzchnia drogi czy oświetlenie uliczne.
• Organizowanie życia wsi: dożynki, akcje sprzątania, spotkania z wójtem i radnymi.

Dom obecnego sołtysa jest tradycyjnie oznaczony czerwoną tabliczką z białym napisem „SOŁTYS”. Nie jest to tylko formalność. Ludzie naprawdę pukają do tych drzwi, a znaczna część pracy polega na słuchaniu, wyjaśnianiu, co gmina może, a czego nie może zrobić, oraz łagodzeniu konfliktów, zanim dotrą one do urzędu.

Fundusz sołecki: pieniądze, którymi faktycznie zarządza sołtys

Najbardziej konkretnym narzędziem, jakim dysponuje sołtys, jest fundusz sołecki, uregulowany ustawą z dnia 21 lutego 2014 r. Rada gminy decyduje do 31 marca, czy budżet na następny rok będzie zawierał oddzielne środki dla sołectw. Jeśli tak, każda wieś otrzymuje kwotę obliczoną według wzoru zawartego w ustawie, a gmina otrzymuje zwrot części wydatków z budżetu państwa.

Aby wykorzystać te środki, wieś musi złożyć wniosek do wójta lub burmistrza do 30 września poprzedniego roku. Wniosek jest przyjmowany przez zebranie wiejskie z inicjatywy sołtysa, rady sołeckiej lub grupy pełnoletnich mieszkańców i musi zawierać wykaz projektów wraz z kosztorysami oraz uzasadnieniem. Każdy projekt musi należeć do zadań gminy, służyć mieszkańcom i być zgodny ze strategią rozwoju gminy.

Typowe projekty to plac zabaw, wyposażenie świetlicy, wiaty autobusowe, żwir na drogę polną, defibrylator lub festyn wiejski. Gdy mieszkańcy chcą zapewnić rozrywkę dla dzieci podczas letniego festynu, to zazwyczaj sołtys znajduje i rezerwuje wykonawcę, na przykład profesjonalnego klauna lub animatora dziecięcego, a następnie rozlicza fakturę za pośrednictwem urzędu. Sołtys, który zna te zasady i terminy, osiąga widoczne rezultaty; ten, kto nie dotrzyma terminu 30 września, pozostawia wieś bez niczego na cały rok.

Ile zarabia sołtys?

Ściśle rzecz biorąc, sołtys nic nie zarabia, ponieważ nie otrzymuje wynagrodzenia. Środki finansowe pochodzą z trzech źródeł, a ich kombinacja znacznie się różni w poszczególnych wsiach.

Dieta. Rada gminy może przyjąć uchwałę przyznającą sołtysom dietę lub zwrot kosztów podróży. Niektóre gminy wypłacają stałą kwotę miesięczną, inne – za każde posiedzenie rady gminy lub za każde zebranie, w którym sołtys uczestniczy. W większości gmin dieta stanowi niewielką część krajowej płacy minimalnej i ma na celu pokrycie kosztów rozmów telefonicznych, paliwa oraz poświęconego czasu, a nie zastąpienie dochodów.

Prowizja za pobór podatków. W przypadku gdy sołtys pełni funkcję inkasenta, rada gminy ustala prowizję od pobranych podatków. W dużym sołectwie, gdzie wielu mieszkańców nadal płaci gotówką, może to stanowić największą pozycję w dochodach. W przypadku płatności przelewem bankowym kwota ta zmniejsza się do bardzo niewielkiej sumy.

Świadczenie z KRUS po zakończeniu kadencji. Od 1 lipca 2023 r. byli sołtysi mogą ubiegać się o miesięczne świadczenie pieniężne z tytułu pełnienia funkcji sołtysa (opisane poniżej).

Nawet w dużej wsi, gdzie pobór podatków przebiega sprawnie, a dieta jest hojna, łączna kwota rzadko zbliża się do krajowej płacy minimalnej i jest daleka od średniej krajowej. O wysokości tej kwoty decydują: wielkość i zamożność gminy, zasady określone w uchwale (dieta stała lub uzależniona od frekwencji), liczba podatników, którzy płacą za pośrednictwem sołtysa, oraz liczba sesji i spotkań, w których sołtys uczestniczy. Jeśli rozważasz objęcie tej funkcji w porównaniu z dodatkowymi zmianami w pracy, potraktuj to jako nieodpłatną służbę społeczną z niewielkim dodatkiem.

Świadczenie KRUS dla byłych sołtysów

Ustawa z dnia 26 maja 2023 r. o świadczeniu pieniężnym z tytułu pełnienia funkcji sołtysa po raz pierwszy zapewniła długoletnim sołtysom skromne miesięczne świadczenie. Po późniejszej nowelizacji, która skróciła wymagany okres, warunki są następujące:

• co najmniej siedem lat pełnienia funkcji sołtysa łącznie; lata te nie muszą następować po sobie, a okresy pełnienia funkcji przed wejściem w życie obecnej ustawy również się liczą,
• osiągnięcie wieku 60 lat w przypadku kobiet lub 65 lat w przypadku mężczyzn,
• brak prawomocnego wyroku skazującego za przestępstwo lub wykroczenie skarbowe popełnione w związku z pełnieniem tej funkcji.

Wniosek należy złożyć w dowolnym oddziale KRUS, dołączając zaświadczenie wydane przez wójta, burmistrza lub prezydenta miasta potwierdzające staż sprawowania urzędu. Jeśli urząd nie posiada odpowiednich danych, zaświadczenie to może zastąpić pisemne oświadczenie wnioskodawcy. Świadczenie jest wypłacane od miesiąca złożenia wniosku, nie zależy od tego, czy otrzymujesz emeryturę z ZUS czy KRUS, a jego wysokość jest określona w ustawie i indeksowana.

Kto nadaje się na wójta, a kto powinien się dobrze zastanowić?

Ta rola pasuje do osób, które mieszkają na wsi na stałe, mają elastyczny harmonogram dnia i lubią kontakt z ludźmi. Najczęściej wybierani są rolnicy, właściciele małych firm i mieszkańcy, którzy niedawno przeszli na emeryturę, ponieważ mogą szybko dojechać do urzędu i są w domu, gdy ktoś zgłasza problem. Samochód i niezawodny telefon są praktycznie niezbędne.

Zastanów się dwa razy, jeśli unikasz konfliktów. Sołtys słucha skarg na psa sąsiada, żwirową drogę, którą najpierw naprawiono w sąsiedniej wsi, oraz fundusz sołecki, który „zawsze trafia na tę samą ulicę”. Zebrania bywają burzliwe, a krytyka często spada na sołtysa, nawet jeśli decyzja należała do rady gminy. W małych społecznościach ta rola budzi szacunek, ale też plotki, a czasem – izolację społeczną po kontrowersyjnym głosowaniu.

Warto również wiedzieć, czego ta funkcja nie zapewnia. Nie ma pracodawcy, płatnego urlopu ani zwolnienia lekarskiego, a lata sprawowania urzędu nie powodują nabywania uprawnień emerytalnych w ZUS. Jeśli potrzebujesz stabilnego dochodu z lokalnej służby publicznej, inną ścieżką jest praca w urzędzie gminy lub stanowisko wybieralne z wynagrodzeniem.

Typowe błędy nowego sołtysa

Większość problemów w pierwszej kadencji wynika z nieformalnego traktowania tej funkcji. Przed pierwszym zebraniem poproś urząd o statut, uchwałę gminy w sprawie diet i inkasa oraz zeszłoroczny wniosek o fundusz sołecki. Błędy, które powtarzają się najczęściej, to:

1. Nie dotrzymanie terminu 30 września na złożenie wniosku o fundusz sołecki lub przedłożenie projektów, które nie należą do zadań gminy, przez co wójt je odrzuca.
2. Niechlujne obchodzenie się ze środkami z podatków. Jako inkasent odpowiadasz za pieniądze, dopóki nie trafią na konto gminy. Wystawiaj pokwitowania, wpłacaj środki na czas i prowadź ewidencję.
3. Mieszanie interesów prywatnych z interesami wsi, np. naciskanie na oświetlenie własnej drogi dojazdowej. Lobbowanie na rzecz wsi jest legalne, ale mieszkańcy pamiętają, kto na tym skorzystał.
4. Zwoływanie zebrania bez odpowiedniego zawiadomienia, co może ułatwić zaskarżenie jego uchwał.
5. Składanie obietnic dotyczących spraw, o których decyduje wyłącznie rada gminy. Wójt może prosić, proponować i przekonywać; budżet jest uchwalany przez radnych.

Powiązane funkcje społeczne i kolejne kroki

Wielu sołtysów startuje później w wyborach do rady gminy, zostaje przewodniczącym lokalnego Koła Gospodyń Wiejskich lub staje na czele jednostki OSP. Inną funkcją społeczną pełnioną przez lokalnych kandydatów jest stanowisko ławnika wybieranego przez radę gminy. W przeciwieństwie do radnych, sołtys nie znajduje się na liście osób wykluczonych z pełnienia tej funkcji, więc obie role można łączyć, o ile spełnia się kryteria wiekowe i wykształceniowe.

Jeśli natomiast myślisz o płatnej karierze w samorządzie lokalnym, zapoznaj się z ofertami pracy w urzędzie gminy, gdzie doświadczenie zdobyte jako sołtys, takie jak znajomość funduszu sołeckiego czy procedur poboru podatków, stanowi prawdziwą zaletę podczas rekrutacji.

Często zadawane pytania

Czy sołtys otrzymuje wynagrodzenie?

Nie. Sołtys pełni swoją funkcję społecznie i nie ma umowy o pracę, więc nie otrzymuje wynagrodzenia ani nie opłaca składek na ZUS. Rada gminy może przyznać dietę i zwrot kosztów podróży, a sołtys pobierający lokalne podatki jako inkasent otrzymuje prowizję. Po co najmniej siedmiu latach sprawowania urzędu i osiągnięciu wieku 60 lat (kobiety) lub 65 lat (mężczyźni) były sołtys może ubiegać się w KRUS o miesięczne świadczenie.

Jak długo trwa kadencja sołtysa?

Kadencja jest określona w statucie sołectwa przyjętym przez radę gminy. W większości gmin pokrywa się ona z kadencją rady gminy, która wynosi pięć lat, a wybory odbywają się w miesiącach następujących po rozpoczęciu pracy nowej rady. Niektóre statuty nadal przewidują kadencję trwającą cztery lata. Sołtys może zostać odwołany przed upływem kadencji zgodnie z procedurą opisaną w statucie.

Kto może głosować w wyborach sołtysa?

W zebraniu wiejskim, które wybiera sołtysa, mogą uczestniczyć stali mieszkańcy sołectwa posiadający prawo do głosowania w wyborach do rady gminy. Głosowanie jest tajne. Statut określa szczegóły, takie jak kworum i kolejność głosowania, a urząd gminy zazwyczaj przygotowuje karty do głosowania i protokół zebrania.

Czy lata pełnienia funkcji sołtysa wliczają się do emerytury?

Nie. Funkcja sołtysa nie uprawnia do ubezpieczenia społecznego, więc nie są opłacane składki na ZUS ani KRUS, a lata sprawowania tej funkcji nie wliczają się do stażu pracy. Jedynym świadczeniem o charakterze emerytalnym jest odrębne miesięczne świadczenie KRUS dla byłych sołtysów, przysługujące po co najmniej siedmiu latach sprawowania urzędu oraz po osiągnięciu wieku 60 lat (kobiety) lub 65 lat (mężczyźni).

Jak ubiegać się o świadczenie KRUS dla byłych sołtysów?

Wniosek należy złożyć w regionalnym oddziale lub lokalnej jednostce KRUS, korzystając z formularza opublikowanego na stronie internetowej KRUS. Należy dołączyć zaświadczenie wydane przez wójta, burmistrza lub prezydenta miasta potwierdzające okres sprawowania urzędu lub pisemne oświadczenie, jeśli w urzędzie nie ma odpowiednich danych. Świadczenie jest wypłacane od miesiąca złożenia wniosku i nie zależy od wysokości emerytury z ZUS lub KRUS.